Matthew DeGennaro, nhà khoa học Mỹ cùng các cộng sự đã tìm hiểu vấn đề này bằng cách xem xét mức độ thu hút của 119 người đối với ba loài muỗi khác nhau.
Theo DeGennaro, muỗi cũng có thể rất kén chọn nguồn máu. Thay vì tìm đến con người theo cùng một cách, mỗi loài có những đặc điểm riêng khi lựa chọn vật chủ. Một người hấp dẫn loài muỗi này chưa chắc cũng thu hút loài khác.
Ba loài muỗi với ba cách lựa chọn vật chủ
Nghiên cứu tập trung vào Aedes aegypti, Aedes albopictus và Culex quinquefasciatus. Đây là ba loài có thể tiếp xúc với con người nhưng khác nhau về môi trường sống, tập tính tìm kiếm vật chủ và khả năng truyền mầm bệnh.
Nghiên cứu cho thấy mỗi loài muỗi có xu hướng lựa chọn con người theo những đặc điểm khác nhau (Ảnh: Alejandro Acuna).
Aedes aegypti thường sinh sống ở môi trường đô thị tại những khu vực có khí hậu ấm. Loài này có xu hướng ưu tiên hút máu người và là vật trung gian truyền nhiều bệnh do virus, trong đó có sốt xuất huyết và Zika.
Aedes albopictus thường được gọi là muỗi hổ châu Á. Đây là loài có khả năng thích nghi với nhiều môi trường và đã xâm nhập vào nhiều khu vực trên thế giới. Chúng có thể hút máu người và liên quan đến sự lây truyền một số bệnh như sốt xuất huyết và chikungunya.
Trong khi đó, Culex quinquefasciatus có xu hướng hút máu chim nhưng cũng có thể tìm đến con người. Chính khả năng chuyển đổi vật chủ khiến chúng có thể tham gia vào chu trình lây truyền một số mầm bệnh giữa động vật và người, trong đó có virus West Nile.
Để xác định mức độ hấp dẫn của từng người đối với ba loài trên, nhóm nghiên cứu tuyển 119 tình nguyện viên và sử dụng một thiết bị đo phản ứng khứu giác.
Thiết bị gồm một khu vực để người tham gia đặt cánh tay và một đường ống nơi muỗi được thả vào. Giữa muỗi và cánh tay có lớp lưới ngăn cách. Nhờ đó, côn trùng có thể tiếp cận nguồn mùi nhưng không thể đốt người tham gia.
Những con di chuyển về phía cánh tay và đi vào buồng thu hút được tính là có phản ứng với người tham gia. Các nhà khoa học sau đó xác định tỷ lệ thu hút dựa trên số lượng muỗi đi vào khu vực này.
Mỗi lần thử nghiệm có 30 con muỗi được thả vào thiết bị. Với từng người tham gia, mỗi loài được thử nghiệm ba lần, tương ứng 90 con. Như vậy, một tình nguyện viên được kiểm tra với tổng cộng 270 con thuộc ba loài khác nhau.
Kết quả cho thấy ba loài không lựa chọn con người giống nhau. Một người thu hút nhiều Aedes aegypti chưa chắc có sức hấp dẫn tương tự với Aedes albopictus hay Culex quinquefasciatus.
Sự khác biệt này khiến nhóm nghiên cứu tiếp tục phân tích mùi cơ thể và các vi sinh vật sống trên da của từng người nhằm xác định những yếu tố có thể chi phối lựa chọn của muỗi.
Mùi cơ thể và vi khuẩn trên da ảnh hưởng đến muỗi
Da người là nơi sinh sống của một cộng đồng vi sinh vật phong phú, thường được gọi là hệ vi sinh vật da. Trong đó có nhiều nhóm vi khuẩn như Staphylococcus, Corynebacterium và Cutibacterium.
Thành phần cũng như số lượng của chúng không giống nhau ở mỗi người và có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như chế độ ăn uống hay tình trạng sức khỏe.
Hoạt động của các vi sinh vật trên da có thể góp phần tạo ra những hợp chất bay hơi, từ đó ảnh hưởng đến mùi cơ thể. Vì vậy, nhóm nghiên cứu đồng thời phân tích cả mùi trên da và hệ vi sinh vật của từng tình nguyện viên.
Để hạn chế ảnh hưởng từ các sản phẩm tạo mùi, những người tham gia được yêu cầu không sử dụng nước hoa hoặc chất khử mùi và không tắm trong ít nhất 12 giờ trước khi đến phòng thí nghiệm.
Sau khi hoàn thành thử nghiệm với muỗi, mùi trên da được thu thập bằng cách đặt cánh tay của người tham gia vào một chiếc túi. Các nhà khoa học cũng lấy mẫu trên da để xác định những vi sinh vật hiện diện.
Từ những dữ liệu này, họ đối chiếu các hợp chất và vi khuẩn với mức độ thu hút của từng người đối với mỗi loài muỗi.
Các nhà khoa học thu thập mẫu trên da để tìm hiểu những hợp chất mùi và vi sinh vật có liên quan đến khả năng thu hút muỗi (Ảnh: Matthew DeGennaro).
Phân tích cho thấy Aedes aegypti có xu hướng bị thu hút nhiều hơn một chút bởi nam giới so với nữ giới. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu chưa xác định được một yếu tố riêng lẻ đủ để giải thích sự khác biệt này.
Với mùi cơ thể, Aedes aegypti có xu hướng tìm đến những người có hàm lượng thấp hơn của một số hợp chất nhất định. Trong khi đó, mức độ hiện diện cao hơn của vi khuẩn thuộc nhóm Staphylococcus có liên quan đến khả năng thu hút loài muỗi này. Một số vi khuẩn thuộc Pseudomonas lại xuất hiện nhiều hơn ở những người ít hấp dẫn chúng.
Aedes albopictus thể hiện mô hình khác. Loài này bị thu hút bởi những người có nhiều hợp chất tạo mùi hơn và đặc biệt phản ứng với một số ketone.
Một trong số đó là mesityl oxide, hợp chất có mùi được mô tả gần với vị ngọt của mật ong. Khả năng thu hút Aedes albopictus cũng có liên quan đến lượng vi khuẩn trên da. Một số vi khuẩn như Streptococcus intermedius và Anaerococcus octavius xuất hiện nhiều hơn ở những người hấp dẫn loài này.
Ngược lại, sự hiện diện của một số vi khuẩn thuộc chi Mogibacterium có liên quan đến mức độ hấp dẫn thấp hơn. Các nhà nghiên cứu cho rằng những vi sinh vật này có thể tạo ra các hợp chất mà Aedes albopictus ít ưa thích.
Culex quinquefasciatus cũng có xu hướng lựa chọn những người có mức độ thấp hơn của một số mùi. Loài này phản ứng với các monoterpene như alpha pinene, nhóm hợp chất hữu cơ thường hiện diện trong nhiều loại tinh dầu.
Không tồn tại một kiểu người hấp dẫn mọi loài muỗi
Bên cạnh những khác biệt, ba loài vẫn có một số điểm chung trong phản ứng với mùi cơ thể.
Cả ba đều bị thu hút nhiều hơn bởi những người có hàm lượng cao ethyl 2-methylbutyrate, một hợp chất tạo mùi có đặc tính hương trái cây và được sử dụng trong một số sản phẩm tạo hương.
Ngược lại, những người có nhiều ethyl vinyl carbinol thường ít hấp dẫn cả ba loài hơn. Đây là hợp chất có thể được sử dụng trong một số sản phẩm tạo mùi mang cảm giác tươi mát.
Một điểm chung khác nằm ở hệ vi sinh vật trên da. Những người có nhiều vi khuẩn Corynebacterium kefirresidentii có xu hướng thu hút cả ba loài muỗi được nghiên cứu.
Tuy nhiên, khi xem xét kết quả của toàn bộ 119 người tham gia, nhóm nghiên cứu phát hiện điều đáng chú ý. Không có người nào đặc biệt hấp dẫn đồng thời cả ba loài muỗi.
Trước khi tiến hành nghiên cứu, các nhà khoa học dự đoán có thể tìm thấy một số người giống như nam châm thu hút muỗi, nghĩa là hấp dẫn cả Aedes aegypti, Aedes albopictus và Culex quinquefasciatus. Kết quả thực tế không ủng hộ giả thuyết này.
Theo Matthew DeGennaro, những mùi giúp từng loài muỗi tìm đến con người có sự khác biệt lớn. Kết quả cho thấy một người hấp dẫn với loài này chưa chắc cũng là lựa chọn ưa thích của loài khác.
Phát hiện trên cũng cho thấy khó có thể quy việc một người thường xuyên bị muỗi tìm đến cho một yếu tố duy nhất. Mùi trên da được hình thành từ nhiều hợp chất khác nhau và có liên hệ với cộng đồng vi sinh vật sống trên cơ thể.
Việc hiểu rõ những mùi và vi sinh vật liên quan đến khả năng thu hút từng loài có thể hỗ trợ nghiên cứu các biện pháp phòng muỗi trong tương lai. Nhóm nghiên cứu cũng đề cập khả năng tìm hiểu các biện pháp dựa trên vi sinh vật có lợi nhằm tác động đến mùi trên da.
