Có nhiều rủi ro có thể xảy ra trong quá trình phóng tên lửa, trong đó thời tiết là một trong những yếu tố khó kiểm soát nhất. Chỉ riêng một số loại mây nhất định cũng có thể khiến việc phóng phải trì hoãn.
Các cơ quan vũ trụ vì thế áp dụng những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về thời tiết để quyết định tên lửa có được phép rời bệ phóng vào thời điểm dự kiến hay không.
Tháng 7/2026, một tên lửa của Trung Quốc mang theo vệ tinh viễn thông đã rời bệ phóng. Khoảng 30 giây sau, một tia sét đánh xuyên qua thân tên lửa rồi tiếp tục hướng xuống mặt đất.
Bất chấp cú sét, tên lửa vẫn tiếp tục hành trình và triển khai vệ tinh thành công. Cơ quan vũ trụ Trung Quốc xác nhận cú sét không gây ảnh hưởng đến vệ tinh mà tên lửa mang theo.
Một tên lửa của Nga cũng từng bị sét đánh vào năm 2022 nhưng không bị hư hại nghiêm trọng. Những trường hợp này cho thấy tên lửa trong một số tình huống vẫn có thể hoàn thành nhiệm vụ sau khi bị sét đánh. Tuy nhiên, không phải vụ việc nào cũng có kết quả như vậy.
Tên lửa Trung Quốc bị sét đánh trúng sau khi rời bệ phóng (Video: Weibo).
Trong chuyến bay đưa người lên Mặt Trăng của tàu Apollo 12 năm 1969, tên lửa Saturn V đã bị sét đánh hai lần ngay sau khi rời bệ phóng. Sự cố làm gián đoạn một số hệ thống quan trọng, trước khi phi hành đoàn và đội ngũ điều khiển mặt đất kịp thời xử lý tình hình.
Sét cũng có thể gây ra thảm họa. Năm 1987, trong chuyến bay không người lái Atlas-Centaur 67 của NASA, tên lửa bị sét đánh ngay sau khi phóng. Sự cố khiến hệ thống điều khiển gặp trục trặc, tên lửa mất kiểm soát và bị phá hủy, kéo theo toàn bộ thiết bị mang theo.
Sét đánh và khả năng sống sót của tên lửa
Khi sét đánh trúng tên lửa, hậu quả có thể dao động từ nhiễu loạn điện tạm thời đến sự cố nghiêm trọng.(Ảnh: NASA).
May mắn là thân kim loại của tên lửa có thể hoạt động tương tự một lồng Faraday, tức lớp vỏ dẫn điện giúp dòng điện chủ yếu truyền qua bên ngoài, hạn chế tác động đến các thiết bị điện tử bên trong.
Tên lửa cũng được trang bị nhiều biện pháp bảo vệ hệ thống điện nhằm tăng khả năng chống chịu nếu bị sét đánh trong giai đoạn đầu của chuyến bay. Vì vậy, trong một số trường hợp, tên lửa vẫn có thể tiếp tục bay và hoàn thành nhiệm vụ sau khi bị sét đánh.
Tuy nhiên, một cú sét mạnh vẫn có thể gây vấn đề cho các hệ thống điều khiển và dẫn đường quan trọng.
Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, chẳng hạn cường độ dòng điện và vị trí sét đánh. Nếu dòng điện chủ yếu chạy dọc theo bề mặt bên ngoài tên lửa, các thiết bị bên trong có thể được bảo vệ tương đối tốt. Ngược lại, nếu dòng điện gây nhiễu hoặc làm hỏng một hệ thống quan trọng, hậu quả có thể từ lỗi kỹ thuật tạm thời đến mất khả năng kiểm soát tên lửa.
Trong vụ Atlas-Centaur 67, sét đã gây ra sự cố đối với hệ thống máy tính điều khiển, khiến tên lửa mất kiểm soát và bị phá hủy.
Đây cũng là lý do các cơ quan vũ trụ áp dụng những quy định nghiêm ngặt về thời tiết. Tên lửa không chỉ có nguy cơ bị sét đánh từ một cơn giông, mà bản thân nó còn có thể kích hoạt sét khi bay qua những đám mây tích điện.
Ý tưởng tên lửa có thể tạo ra sét nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng đây là một trong những nguy cơ được tính đến khi lập kế hoạch phóng.
Hiện tượng này được gọi là sét kích hoạt (triggered lightning), xảy ra khi tên lửa bay qua khu vực có điện trường mạnh trong khí quyển. Chuyển động của tên lửa có thể tạo điều kiện để một tia sét hình thành và truyền qua nó.
Sét kích hoạt từng xảy ra với tên lửa Saturn V trong chuyến bay Apollo 12. Đây cũng là hiện tượng liên quan đến sự cố khiến chuyến bay Atlas-Centaur 67 thất bại.
Để giảm thiểu nguy cơ, NASA đã dành nhiều thập kỷ xây dựng và hoàn thiện các tiêu chí về thời tiết phục vụ hoạt động phóng tên lửa.
Những quy định này được áp dụng đối với nhiều loại tên lửa và phương tiện phóng khác nhau. Các kỹ sư không chỉ theo dõi tình trạng mây và giông mà còn phân tích điện trường trong khí quyển để đánh giá nguy cơ sét.
Ví dụ, đối với vụ phóng Artemis II, tên lửa SLS không được phép rời bệ nếu trong vòng 30 phút trước đó xuất hiện sét trong phạm vi 18,52km tính từ đường bay dự kiến. Việc phóng cũng có thể bị đình chỉ nếu đường bay đưa tên lửa đến quá gần khu vực giông bão đang hoạt động, mây hình đe tích điện, mây tàn dư của bão hoặc một số loại mây tích điện khác.
Các kỹ sư đồng thời sử dụng dữ liệu từ những cảm biến được bố trí xung quanh khu vực phóng để đo điện tích và điện trường trong khí quyển. Điện trường mạnh có thể là dấu hiệu cho thấy nguy cơ xảy ra sét kích hoạt do tên lửa tăng lên.
Thách thức vì thế không chỉ là giữ tên lửa tránh xa những tia sét có sẵn trong khí quyển, mà còn phải xác định thời điểm tên lửa có thể tương tác với môi trường xung quanh và vô tình kích hoạt sét.
Mỗi chuyến bay cung cấp thêm dữ liệu về mối quan hệ phức tạp giữa tên lửa và khí quyển. Những dữ liệu này giúp các cơ quan vũ trụ tiếp tục hoàn thiện tiêu chí thời tiết, qua đó xác định thời điểm phù hợp để phóng tên lửa và giảm thiểu rủi ro.
