Mới đây, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố báo cáo nghiên cứu "Tác động của lương tối thiểu tại Việt Nam". Nghiên cứu này đánh giá các tác động sâu rộng và hiệu quả của mức lương tối thiểu theo luật định tại Việt Nam, kể từ khi được thiết lập, dựa trên cơ chế đối thoại xã hội ba bên vào năm 2013.
Nhìn chung, việc điều chỉnh lương tối thiểu tại Việt Nam không tác động đáng kể đến mức độ việc làm hoặc hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, nhưng có ảnh hưởng đến chi phí lao động, năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận bảo hiểm xã hội của người lao động.
Người lao động tại TPHCM (Ảnh: Trịnh Nguyễn).
Đặc điểm của lao động có mức lương thấp
Kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng người lao động nhận mức lương thấp hơn mức lương tối thiểu tập trung ở một số nhóm dễ bị tổn thương.
Cụ thể, lao động nữ có nguy cơ nhận lương thấp hơn nam giới và dễ rơi vào nhóm nhận lương dưới mức tối thiểu. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng lao động có trình độ học vấn càng thấp thì khả năng nhận lương dưới mức tối thiểu càng cao, đặc biệt ở những người chưa hoàn thành tiểu học hoặc chỉ học sau trung học cơ sở.
Xét theo khu vực việc làm, lao động phi chính thức chịu bất lợi rõ rệt so với khu vực chính thức.
Về nghề nghiệp, nhân viên văn phòng và công chức có tỷ lệ cao nhất trong nhóm nhận lương dưới mức tối thiểu, tiếp đến là lao động dịch vụ và bán hàng. Ngành kinh tế, xây dựng là lĩnh vực có tỷ lệ thấp nhất, trong khi nông nghiệp đứng đầu về nguy cơ nhận lương thấp hơn mức lương tối thiểu, theo sau là các ngành cộng đồng, y tế, giáo dục và dịch vụ khác.
Công nhân làm việc tại nhà máy may mặc (Ảnh: Nguyễn Vy).
Xét theo loại hình doanh nghiệp, lao động trong hộ gia đình có tỷ lệ cao nhất, còn thấp nhất thuộc về doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và tư nhân.
Về mặt địa lý, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long là hai khu vực có tỷ lệ lao động nhận lương thấp hơn mức lương tối thiểu cao nhất, phổ biến trong các ngành nông, lâm, thủy sản; dịch vụ lưu trú, ăn uống; và sản xuất thực phẩm, đồ uống.
Lương tăng, nhiều lao động vẫn chật vật
Phần lớn người lao động tại khu vực đô thị (vùng lương 1) cho rằng mức lương tối thiểu hiện hành chưa đáp ứng được chi phí sinh hoạt cơ bản, đặc biệt là nhóm lao động di cư phải gánh thêm chi phí thuê nhà. Ngay cả khi tính thu nhập từ làm thêm giờ, nhiều người cho biết mức thu nhập hiện tại chủ yếu chỉ đủ trang trải nhu cầu thiết yếu. Để tích lũy, họ phải thắt chặt chi tiêu.
Ngược lại, tại khu vực nông thôn (vùng lương 3 và 4), một số ý kiến cho rằng chi phí sinh hoạt thấp hơn, cộng với đặc điểm lao động chủ yếu là người địa phương, nên mức lương tối thiểu vẫn có thể đáp ứng nhu cầu cơ bản ở mức nhất định.
Áp lực chi phí tại đô thị khiến một bộ phận lao động di cư có xu hướng quay về quê (Ảnh: Trịnh Nguyễn).
Đáng chú ý, nhiều người nhận định tốc độ điều chỉnh mức lương tối thiểu chưa theo kịp đà tăng của chi phí sinh hoạt, dẫn đến suy giảm chất lượng cuộc sống. Theo ILO, để quy định lương tối thiểu phát huy hiệu quả, nhà nước cần kết hợp với các biện pháp kiểm soát giá cả và lạm phát.
Áp lực chi phí tại đô thị cũng đang ảnh hưởng đến xu hướng dịch chuyển lao động. Một bộ phận lao động di cư có xu hướng quay về quê khi sinh hoạt phí tại thành phố trở nên quá cao, trong khi cơ hội việc làm tại địa phương được cải thiện.
Ở chiều ngược lại, lao động nông thôn cũng giảm động lực di cư lên đô thị vì lý do tương tự. Xu hướng này còn chịu tác động từ các yếu tố cá nhân và định hướng chính sách của từng địa phương.
Tăng lương tối thiểu cần có lộ trình chắc chắn hơn
Nhóm nghiên cứu đề xuất việc điều chỉnh mức lương tối thiểu cần được thực hiện theo lộ trình bài bản, có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng thời tính đến nhu cầu của người lao động và gia đình họ cũng như các yếu tố kinh tế liên quan.
Bên cạnh đó, cơ quan lao động quốc tế đề xuất cần xem xét tiền lương thực tế khi điều chỉnh mức lương tối thiểu, nhằm bảo đảm duy trì sức mua, đồng thời phù hợp với tốc độ tăng trưởng và trình độ phát triển của nền kinh tế.
Để hài hòa lợi ích của doanh nghiệp, chính sách mức lương tối thiểu cần được tích hợp với các chính sách chiến lược khác, đặc biệt là những giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh và hệ thống hậu cần.
Việc điều chỉnh mức lương tối thiểu cần được thực hiện theo lộ trình bài bản (Ảnh: Nguyễn Vy).
Nhằm hướng tới mục tiêu xây dựng mức lương tối thiểu thỏa đáng, mang lại lợi ích cho cả người lao động và doanh nghiệp, việc thiết lập và thực thi chính sách cần đi đôi với thúc đẩy, nâng cao hiệu quả hoạt động thương lượng tập thể.
Ngoài ra, việc tăng cường hệ thống dữ liệu và nghiên cứu về tiền lương cùng các yếu tố kinh tế liên quan đóng vai trò then chốt trong quá trình hoạch định và điều chỉnh mức lương tối thiểu.
Trong những năm qua, Việt Nam thường xuyên điều chỉnh lương tối thiểu, được minh chứng rõ rệt qua tỷ lệ tăng lương tối thiểu danh nghĩa trong giai đoạn năm 2012-2022 tăng nhanh hơn tỷ lệ lạm phát.
Đại dịch Covid-19 đã khiến tốc độ tăng lương tối thiểu giảm xuống chậm hơn và lương tối thiểu thực tế gần như giữ nguyên trong giai đoạn này. Nhìn chung, tỷ lệ lương tối thiểu trung bình so với lương trung bình tăng từ 44% vào năm 2012 lên đỉnh điểm là 58% vào năm 2016, sau đó giảm xuống còn 50% vào năm 2023.
So với các quốc gia châu Á khác, Việt Nam có tỷ lệ lao động nhận lương dưới mức lương tối thiểu thấp hơn, có thể do mức lương tối thiểu của Việt Nam tương đối thấp so với mức lương thị trường.
Theo ILO, tại Việt Nam, vấn đề tiền lương thấp vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến nhiều người lao động. Mặc dù mức lương danh nghĩa bình quân đã tăng trong những năm gần đây, tiền lương thực tế vẫn ở mức thấp khi tính đến lạm phát, cho thấy vai trò quan trọng của tiền lương tối thiểu trong việc bảo đảm mức sống của người lao động.
