Tại hội nghị Tổng kết thực hiện Nghị quyết 59/NQ-CP về thí điểm đưa người lao động đi làm việc thời vụ tại Hàn Quốc, tổ chức ngày 28/9 tại Phú Thọ, câu chuyện của tỉnh Lai Châu thu hút sự chú ý. Trong bối cảnh nhiều địa phương đang đau đầu vì tình trạng lao động sang Hàn Quốc bỏ trốn ra ngoài cư trú, làm việc bất hợp pháp, Lai Châu lại ghi nhận tỷ lệ này với con số kỷ lục 0%.
Từ cuối năm 2022 đến nay, tỉnh miền núi biên giới khó khăn bậc nhất cả nước đã đưa 1.062 lao động sang làm việc tại 3 địa phương của Hàn Quốc theo hợp đồng thời vụ. 100% các lao động đều về nước đúng hạn.
Thế chấp bằng... hương ước
Đại đa số lao động thời vụ của Lai Châu là người dân tộc thiểu số như H'Mông, Dao, Thái, La Hủ... thuộc diện hộ nghèo và cận nghèo. Bà Nguyễn Thị Thuỷ, Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Lai Châu, cho biết đây là bài toán khó nhất của địa phương khi bắt đầu triển khai chương trình.
Để chống trốn, một số địa phương áp dụng biện pháp yêu cầu người lao động nộp tiền ký quỹ, thế chấp tài sản, sổ đỏ từ 30-50 triệu đồng. Tuy nhiên, Lai Châu không thể áp dụng cách này.
"Người dân tộc thiểu số, hộ nghèo cơm còn không đủ ăn, lấy đâu ra tiền và sổ đỏ để ký quỹ. Nếu áp dụng quy định đó, không một người dân nào của Lai Châu đi được", bà Thuỷ chia sẻ.
Bà Nguyễn Thị Thuỷ, Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Lai Châu (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Không dùng tiền để trói buộc, Lai Châu chọn cách dùng "hương ước" và trách nhiệm cộng đồng. Tỉnh giao trách nhiệm trực tiếp cho Chủ tịch UBND cấp xã và Trưởng bản. Quy tắc bất thành văn được quán triệt sâu rộng: Nếu một thôn, bản có một người bỏ trốn, toàn bộ người dân trong thôn, bản đó sẽ vĩnh viễn không bao giờ được tham gia chương trình xuất khẩu lao động nữa.
Thay vì sợ mất tiền, người vùng cao sợ mất uy tín với dòng họ, sợ bị cộng đồng tẩy chay. Áp lực vô hình này tạo ra sự giám sát chéo, người đi trước bảo ban người đi sau, cùng nhau làm việc và cùng nhau lên máy bay về nước đúng ngày quy định.
Chuyến đi vắng bóng "cò mồi"
Kỷ lục không người bỏ trốn còn đến từ việc Lai Châu loại bỏ hoàn toàn sự can thiệp của các doanh nghiệp môi giới trung gian.
Sở Nội vụ xác định, người dân tộc thiểu số vốn thật thà, ít va chạm, nếu để "cò mồi" tiếp cận, người lao động sẽ bị thu những khoản phí vô lý, tạo tâm lý gánh nặng nợ nần khiến họ dễ nảy sinh ý định bỏ trốn để cày cuốc trả nợ.
Do đó, toàn bộ quy trình từ tuyển chọn đến xuất cảnh đều do cơ quan nhà nước thực hiện. Chi phí người dân phải bỏ ra được ép xuống mức tối thiểu (khoảng hơn 20 triệu đồng), chỉ bao gồm vé máy bay, phí visa (thị thực) và tiền khám sức khỏe.
Quá trình đưa nông dân đi xuất ngoại được bà Thuỷ mô tả là "cầm tay chỉ việc". Những nông dân có khi chưa từng bước chân ra khỏi lũy tre làng được cán bộ Sở Nội vụ trực tiếp dẫn xuống Hà Nội, đưa đi khám bệnh, làm thủ tục visa.
Ngày bay, cán bộ đưa bà con ra tận sân bay Nội Bài, giao tận tay cho đại diện đối tác Hàn Quốc để đưa về các trang trại. Lãnh đạo cao nhất của tỉnh cũng trực tiếp xuống tận lớp học định hướng để động viên, dặn dò nông dân trước giờ xuất ngoại.
Lối thoát nghèo và rào cản pháp lý
Lai Châu là tỉnh không có khu công nghiệp, 64% dân số trong độ tuổi lao động nhưng tình trạng thiếu việc làm rất trầm trọng. Chương trình lao động thời vụ mở ra một lối thoát nghèo đột phá.
Chỉ với 5-8 tháng làm nông nghiệp tại Hàn Quốc, một lao động có thể tích lũy mang về từ 160-350 triệu đồng sau khi trừ chi phí sinh hoạt. Những khoản tiền lớn này đã giúp nhiều gia đình người H'Mông, người Thái thoát nghèo, xây được nhà mới, mua sắm công cụ sản xuất, làm thay đổi diện mạo nhiều bản làng vùng cao.
Dù mang lại hiệu quả kinh tế lớn, đại diện Sở Nội vụ Lai Châu cũng thẳng thắn chỉ ra những góc khuất thực tế. Thời gian qua, có tình trạng một số chủ sử dụng lao động Hàn Quốc lợi dụng kẽ hở hợp đồng, bớt xén giờ làm.
"Cam kết ban đầu là làm việc 8 tiếng một ngày, nhưng khi sang đến nơi, để giảm chi phí, họ chỉ cho lao động làm 5-6 tiếng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập mà người dân kỳ vọng", bà Thuỷ phản ánh.
Từ thực tiễn đó, lãnh đạo Sở Nội vụ Lai Châu kiến nghị Chính phủ và các Bộ ngành cần sớm có hành lang pháp lý chính thức, tiến tới "luật hóa" chương trình thí điểm này. Khi đó, người lao động mới được bảo vệ quyền lợi tối đa về bảo hiểm, giờ làm tại nước bạn, đồng thời có cơ sở để tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội ngay trên quê hương mình.
