Di cư luôn là chủ đề gây nhiều tranh cãi và là “cuộc thử lửa” về tinh thần gắn kết, sự sẻ chia trách nhiệm và tương trợ vượt khó của châu Âu. Để nhiều quốc gia thống nhất cách tiếp cận chung trước thách thức là điều không dễ dàng, nhất là khi lợi ích an ninh của từng nước va chạm mạnh với giá trị cốt lõi và mục tiêu chung của khối.
Lần thứ ba kể từ cuối tháng 7/2026, Italia ngày 30/9 tiến hành kiểm soát tại biên giới đường không và đường biển với Tây Ban Nha trong 15 ngày, do lo ngại an ninh liên quan làn sóng di cư ở Ceuta, vùng lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha ở Bắc Phi. Đáng nói là, điều này đi ngược lại nguyên tắc tự do đi lại của Hiệp ước Schengen, vốn là biểu tượng cho sự hội nhập, gắn kết và phản ánh giấc mơ về một châu Âu không biên giới.
Đáp trả quyết định của Rome, Tây Ban Nha cũng áp dụng biện pháp kiểm soát biên giới với hành khách đến từ Italia. Dĩ nhiên, những biện pháp chặt chẽ không đồng nghĩa rằng Khu vực tự do đi lại Schengen sẽ sụp đổ, nhưng đủ để làm dấy lên tranh cãi về sức sống của các giá trị tự do, hội nhập trong Hiệp ước, nhất là khi các trường hợp ngoại lệ, vì mục đích đặc biệt, lại đang diễn ra thường xuyên và liên tục.
Câu chuyện ở Ceuta còn là phép thử về nguyên tắc đoàn kết, chia sẻ trách nhiệm được đưa ra trong Hiệp ước về Di cư và Tị nạn của EU, mới được áp dụng cách đây vài tháng. Bản hiệp ước từng được dư luận ca ngợi là bước tiến lịch sử, đánh dấu cuộc cải tổ sâu rộng trong chính sách quản lý di cư của Liên minh Cờ xanh sau nhiều năm tranh cãi và chia rẽ. Một điểm đáng chú ý của Hiệp ước là cơ chế đoàn kết, giúp đỡ nhau khi áp lực di cư gia tăng, như các nước hỗ trợ nhau tái định cư người xin tị nạn hay hỗ trợ tài chính, hậu cần.
Bằng cách sử dụng các công cụ số an toàn, EU sẽ giúp lực lượng biên phòng quản lý di cư hiệu quả hơn, bảo đảm an ninh tại biên giới ngoài.
Do bên trong khu vực Schengen là các đường biên giới mở, việc bảo vệ đường biên giới bên ngoài là đặc biệt cần thiết. Cuộc khủng hoảng ở Ceuta đã làm nổi bật tầm quan trọng của sự phối hợp chặt chẽ giữa các nước châu Âu với Maroc trong ngăn chặn làn sóng di cư.
Tuy vậy, làn sóng di cư gây hỗn loạn ở Ceuta hiện nay chỉ ra rằng: Vấn đề không phải là EU có cơ chế kiểm soát di cư hay chưa, mà là hiệu quả thực thi của cơ chế ấy ra sao. Thách thức nằm ở khoảng cách giữa ý chí chính trị và việc thực hiện quy định của các nước trên thực tế khi thật sự đối mặt khủng hoảng.
Những động thái mới đây cho thấy EU đang nghiêng nhiều về hướng tăng cường kiểm soát biên giới bên ngoài. Ủy ban châu Âu (EC) cuối tháng 9/2026 đề xuất một kế hoạch gồm 5 điểm: Tăng cường hợp tác với các nước đối tác, củng cố biên giới ngoài, tập trung vào giám sát và cảnh báo sớm, triệt phá các đường dây đưa người trái phép và buôn người, đẩy mạnh hồi hương. Bà Henna Virkkunen, Phó Chủ tịch điều hành EC phụ trách Chủ quyền công nghệ, An ninh và Dân chủ nêu rõ, bằng cách sử dụng các công cụ số an toàn, EU sẽ giúp lực lượng biên phòng quản lý di cư hiệu quả hơn, bảo đảm an ninh tại biên giới ngoài.
Giải pháp bền vững cho vấn đề không đến từ những bức tường hay hàng rào kiên cố nơi biên giới, mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố như năng lực tình báo, quản trị thông tin, kiểm soát tuyến di cư và cả xử lý các vấn đề về kinh tế-xã hội ở những nước khởi nguồn di cư.
Song, giải pháp bền vững cho vấn đề không đến từ những bức tường hay hàng rào kiên cố nơi biên giới, mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố như năng lực tình báo, quản trị thông tin, kiểm soát tuyến di cư và cả xử lý các vấn đề về kinh tế-xã hội ở những nước khởi nguồn di cư. Nghèo đói, xung đột, thiên tai là nguyên nhân gốc rễ phát sinh dòng người ồ ạt tìm đến “miền đất hứa” châu Âu bất chấp hiểm nguy.
Vấn đề di cư đặt các nước châu Âu trong thế giằng co trước các lựa chọn: Bảo đảm nghĩa vụ nhân đạo quốc tế và bảo đảm an ninh quốc gia, an sinh xã hội; giữa lợi ích quốc gia và giá trị gắn kết, hội nhập khu vực. Một khối lớn mạnh không có nghĩa là không nảy sinh bất đồng giữa các nước; điều quan trọng là các thành viên phải nỗ lực đưa bất đồng thành cơ chế phối hợp chặt chẽ, chia sẻ trách nhiệm, hướng đến chính sách chung thống nhất và hài hòa lợi ích khi khủng hoảng đến.
