Kể từ khi ChatGPT tạo nên làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh cuối năm 2022, một trong những câu hỏi được nhắc đến nhiều nhất là công nghệ này sẽ ảnh hưởng thế nào tới việc làm.
Nhóm được cho là dễ chịu tác động sớm gồm những người vừa tốt nghiệp đại học. Không có nhiều kinh nghiệm và thường đảm nhận những công việc tương đối tiêu chuẩn, họ có thể phải cạnh tranh trực tiếp với AI trong các nhiệm vụ như viết nội dung, tổng hợp tài liệu, phân tích dữ liệu hay xử lý công việc văn phòng.
AI được dự báo sẽ tác động mạnh đến các công việc cấp đầu vào, nơi sinh viên mới tốt nghiệp thường bắt đầu sự nghiệp (Ảnh: Getty Images).
Một số lãnh đạo doanh nghiệp và nhà đầu tư thậm chí từng cảnh báo năm 2026 có thể đánh dấu thời điểm tác động này trở nên rõ rệt. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy bức tranh thực tế phức tạp hơn nhiều.
Chưa thấy làn sóng thất nghiệp vì AI
Nghiên cứu được thực hiện bởi hai nhà kinh tế Robert Fairlie và Jane Wu, công bố dưới dạng tài liệu nghiên cứu của CESifo.
Thay vì chỉ xem xét số lượng việc làm trong một vài ngành nghề cụ thể, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu vi mô từ Current Population Survey của Cục Điều tra Dân số Mỹ để theo dõi tỷ lệ thất nghiệp.
Đối tượng được tập trung phân tích là những người từ 22 đến 25 tuổi, có bằng cử nhân và không tiếp tục học lên cao hơn.
Nghiên cứu mới tại Mỹ chưa ghi nhận sự gia tăng bất thường về tỷ lệ thất nghiệp của nhóm sinh viên mới tốt nghiệp trong mùa hè 2026 (Ảnh: Unsplash)
Theo các tác giả, đây là nhóm đáng chú ý bởi sự thay đổi nhu cầu lao động có thể xuất hiện trước tiên thông qua việc doanh nghiệp giảm tuyển nhân viên mới, thay vì lập tức sa thải những lao động giàu kinh nghiệm.
Lập luận này đặc biệt phù hợp với AI tạo sinh. Khi công nghệ có thể thực hiện ngày càng nhiều nhiệm vụ tiêu chuẩn thường được giao cho nhân viên mới, doanh nghiệp về lý thuyết có thể tuyển ít người hơn cho các vị trí cấp thấp.
Để tìm kiếm dấu hiệu này, nhóm nghiên cứu xem xét dữ liệu từ năm 2022 đến 2026. Việc so sánh được thực hiện theo từng năm và có tính đến yếu tố mùa vụ, bởi tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên mới tốt nghiệp thường tăng vào mùa hè, thời điểm một lượng lớn người trẻ đồng loạt gia nhập thị trường lao động.
Tỷ lệ thất nghiệp của người mới tốt nghiệp đại học theo từng tháng từ năm 2022 đến 2026. Đường màu xanh thể hiện số liệu năm 2026, cập nhật đến tháng 8 (Ảnh: Nghiên cứu của CESifo)
Kết quả lại không cho thấy biến động bất thường.
Trong mùa hè năm 2026, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm sinh viên mới tốt nghiệp được nghiên cứu là 7,3%. Con số này vẫn nằm trong khoảng được ghi nhận những năm gần đây, từ 6,3% vào năm 2022 đến 7,8% năm 2024.
Ngay cả khi mở rộng phạm vi sang những người cho biết họ muốn có việc làm nhưng không chủ động tìm việc, xu hướng năm 2026 vẫn không khác biệt đáng kể so với các năm trước.
Nói cách khác, ít nhất xét trên tỷ lệ thất nghiệp tổng thể, nghiên cứu chưa tìm thấy dấu hiệu cho thấy AI đang tạo ra một cú sốc việc làm đối với sinh viên mới tốt nghiệp tại Mỹ.
Những ngành tiếp xúc nhiều với AI thì sao?
Các nhà nghiên cứu tiếp tục đặt câu hỏi liệu tác động của AI có bị che khuất khi nhìn vào toàn bộ thị trường lao động hay không.
Để kiểm tra, họ phân loại công việc theo mức độ có khả năng tiếp xúc với AI, dựa trên một nghiên cứu năm 2023 đánh giá những nhiệm vụ mà hệ thống AI có khả năng thực hiện.
Nhóm tác giả đồng thời so sánh sinh viên mới tốt nghiệp với hai nhóm khác gồm người cùng độ tuổi nhưng không tốt nghiệp đại học và người có bằng đại học trong độ tuổi 30 đến 49.
Trong gần như tất cả phép so sánh, sự khác biệt về xu hướng trong giai đoạn 2022 đến 2026 không đạt mức có ý nghĩa thống kê.
Những công việc có nhiều nhiệm vụ mà AI có thể hỗ trợ hoặc tự động hóa được cho là nhóm dễ chịu tác động sớm từ công nghệ này (Ảnh: Unsplash).
Các tác giả nhận định dữ liệu đưa ra một bức tranh tương đối nhất quán: tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên mới tốt nghiệp trong mùa hè 2026 không cao bất thường so với những mùa hè trước, kể cả khi đặt cạnh các nhóm lao động khác.
Kết quả đáng chú ý bởi mức độ sử dụng AI tại nơi làm việc đang tăng nhanh.
Theo Ars Technica, các nhà nghiên cứu chỉ ra dữ liệu khảo sát gần đây cho thấy số doanh nghiệp sử dụng AI để thay thế một lượng lớn nhiệm vụ của nhân viên đã tăng mạnh. Chi tiêu cho AI tính trên mỗi lao động và lượng token ChatGPT Enterprise được sử dụng cũng gia tăng trong 12 tháng qua.
Dù vậy, sự phổ biến ngày càng lớn của AI chưa chuyển thành một biến động rõ rệt trong tỷ lệ thất nghiệp của nhóm sinh viên mới tốt nghiệp được nghiên cứu.
Chưa thể kết luận AI không “cướp việc”
Các tác giả xem dữ liệu mùa hè 2026 là một phép thử ban đầu đối với giả thuyết AI đang nhanh chóng đẩy sinh viên mới tốt nghiệp khỏi thị trường lao động.
Ở thời điểm hiện tại, họ chưa tìm thấy bằng chứng về tình trạng dịch chuyển việc làm hoặc giảm tuyển dụng đáng kể và trên diện rộng đối với nhóm này.
Các chuyên gia cho rằng cần thêm dữ liệu trong những năm tới để đánh giá đầy đủ ảnh hưởng của AI khi công nghệ này được doanh nghiệp ứng dụng sâu rộng hơn (Ảnh: Unsplash).
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa AI sẽ không ảnh hưởng đến việc làm trong những năm tới.
Các nhà nghiên cứu cảnh báo nếu cường độ sử dụng AI tại nơi làm việc tiếp tục tăng, những sinh viên tốt nghiệp từ năm 2027 trở đi có thể chịu tác động rõ rệt hơn. Nhiều năm dữ liệu bổ sung sẽ cần thiết để xác định liệu ảnh hưởng có xuất hiện khi AI được tích hợp sâu hơn vào hoạt động của doanh nghiệp hay không.
Do đó, kết quả hiện tại không phủ nhận những lo ngại về tác động của AI đối với thị trường lao động. Nó cho thấy một bức tranh thận trọng hơn: AI đang thay đổi cách doanh nghiệp làm việc, nhưng dữ liệu hiện có chưa cho thấy công nghệ này đã tạo ra làn sóng thất nghiệp trên diện rộng ở sinh viên mới tốt nghiệp tại Mỹ.
