Chiều 19/8, đóng góp ý kiến cho dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội đã đưa ra những phân tích đa chiều. Từ bài toán dân sinh, quản lý dữ liệu đến gỡ vướng cho dự án kinh tế, các ý kiến đều hướng tới mục tiêu hoàn thiện chính sách, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân và lợi ích chung của quốc gia.
Từ "bồi thường tài sản" đến "tái thiết cuộc sống"
Một trong những vấn đề được nghị trường mổ xẻ kỹ lưỡng là chính sách hậu thu hồi đất. Đánh giá cao việc dự thảo đã bổ sung nguyên tắc "tái định cư và đảm bảo sinh kế", song các đại biểu cho rằng cần luật hóa chi tiết để tránh tình trạng "đem con bỏ chợ".
Đại biểu Lương Quốc Đoàn, Chủ tịch Trung ương Hội Nông dân Việt Nam lưu ý, đền bù bằng tiền hay bố trí nhà ở tái định cư mới chỉ là giải pháp bề nổi. Đối với nông dân, đất đai gắn liền với tư liệu sản xuất, do đó "mất đất cũng đồng nghĩa với việc mất đi sinh kế". Đặc biệt, tại các vùng ven đô, những lao động lớn tuổi sẽ đối mặt với vô vàn thách thức khi phải tìm kiếm công việc mới.
Đại biểu Lương Quốc Đoàn, Chủ tịch Trung ương Hội Nông dân Việt Nam (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Làm sâu sắc thêm quan điểm này, đại biểu Nguyễn Ngọc Hùng đề nghị Luật phải thay đổi căn bản tư duy, chuyển từ "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống".
Ông Hùng kiến nghị bổ sung quy định mang tính "chốt chặn": Trước khi phê duyệt dự án, bắt buộc phải có báo cáo đánh giá tác động chi tiết đối với chỗ ở, việc làm và thu nhập của người bị thu hồi đất. Đồng thời, khu tái định cư phải hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, xã hội trước khi di dời người dân, không để xảy ra tình trạng "thu hồi đất trước, nợ hạ tầng sau".
Đồng tình, đại biểu Nguyễn Ngọc Hà cho rằng cần quy định rõ mức trần và mức sàn hỗ trợ đào tạo nghề. Nếu thiếu các tiêu chí định lượng cứng trong luật, quá trình thực thi tại cơ sở sẽ thiếu đồng bộ, dễ đẩy người dân vào thế yếu và phát sinh khiếu kiện kéo dài.
Đại biểu Nguyễn Ngọc Hà, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Minh bạch giá đất và gỡ "điểm nghẽn" dự án
Ở khía cạnh quản lý nguồn lực, các đại biểu đã thẳng thắn chỉ ra những rủi ro từ việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất để làm nhà ở thương mại.
Đại biểu Lương Quốc Đoàn bày tỏ băn khoăn về hướng mở cho phép doanh nghiệp "tự thỏa thuận" gom đất nông nghiệp. Theo ông, quá trình này tạo ra chênh lệch địa tô khổng lồ. Nếu thiếu sự can thiệp của Nhà nước, phần lớn lợi ích sẽ rơi vào tay doanh nghiệp, trong khi người dân nhường đất chịu thiệt thòi. Ông đề xuất Nhà nước cần đứng ra thu hồi đất theo quy hoạch, tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất, sau đó dùng nguồn thu chênh lệch này đầu tư trở lại cho hạ tầng xã hội và sinh kế của chính địa phương đó.
Tuy nhiên, từ góc nhìn thực tiễn triển khai dự án, đại biểu Hoàng Xuân Tân cho rằng cần có cơ chế linh hoạt để tránh ách tắc. Đối với các dự án thỏa thuận, thực tế có tình trạng đại đa số người dân (99%) đã đồng tình, nhưng dự án vẫn "đứng hình" nhiều năm chỉ vì một vài hộ dân đòi giá đền bù trên trời. Do đó, đại biểu Tân đề xuất Luật cần quy định rõ về "tỷ lệ đồng thuận" (ví dụ 75% hoặc 80%). Khi đạt được tỷ lệ này, Nhà nước sẽ có cơ chế can thiệp phần còn lại để bảo đảm tiến độ dự án, dung hòa giữa quyền lợi cá nhân và lợi ích phát triển chung.
Đại biểu Hoàng Xuân Tân (Quảng Trị) (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Quản lý bằng dữ liệu số và bảo vệ không gian phòng thủ
Để hiện thực hóa tính minh bạch, đại biểu Ngọc Hùng đề xuất cần tận dụng tối đa hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai. Hệ thống này không chỉ dùng để quản lý hành chính mà phải trở thành công cụ tham chiếu công khai về giá đất, phương pháp định giá và tiến độ đền bù. Khi thông tin được số hóa và minh bạch đến từng người dân, tình trạng nhũng nhiễu và khiếu nại, tố cáo về đất đai sẽ giảm thiểu triệt để.
Bên cạnh yếu tố kinh tế, an ninh quốc gia cũng được đặt lên bàn cân. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Nguyễn Ngọc Hà nhấn mạnh, việc phân cấp quản lý đất đai cho địa phương là đúng đắn, nhưng cần có giới hạn. Đối với các dự án chuyển đổi mục đích tại vùng biên giới, hải đảo hoặc các dự án lấn biển, bắt buộc phải có ý kiến thẩm định từ cơ quan quốc phòng, an ninh.
Sửa đổi Luật Đất đai là một nhiệm vụ lập pháp đồ sộ. Sự kết hợp giữa tầm nhìn vĩ mô về an ninh, kinh tế với những giải pháp vi mô, sát sườn về sinh kế, dữ liệu số từ các đại biểu Quốc hội chính là chìa khóa để đạo luật này thực sự "an dân" và kiến tạo phát triển.
