Một khu rừng bị tàn phá ở Brazil, trong thời gian diễn ra hội nghị biến đổi khí hậu COP30 của Liên hợp quốc vào tháng 11/2025 (Ảnh: AFP).
Đây là kết quả từ đợt đánh giá thường niên về sức khỏe Trái Đất, được thiết lập từ năm 2009.
Báo cáo, được công bố ngay trước thềm Tuần lễ Khí hậu tại New York (Mỹ), nhấn mạnh rằng các hệ thống duy trì sự sống mà con người phụ thuộc vào đang suy giảm nghiêm trọng do ô nhiễm và phá hủy môi trường sống liên tục.
Các chỉ số nguy hiểm và những thay đổi đáng lo ngại
Bảy chỉ số chính đang nằm trong vùng nguy hiểm bao gồm: biến đổi khí hậu, thay đổi tính toàn vẹn của sinh quyển, thay đổi hệ thống đất đai, thay đổi nguồn nước ngọt, biến đổi các chu trình sinh - địa - hóa, sự xuất hiện của các thực thể mới (các chất nhân tạo mới) và tình trạng axit hóa đại dương - lần đầu tiên được đưa vào đánh giá năm ngoái.
Chỉ có hai lĩnh vực cho thấy sự cải thiện trong thập kỷ qua là suy giảm tầng ozone ở tầng bình lưu và nồng độ khí dung (aerosol) trong khí quyển. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng khí dung, một tác nhân gây ô nhiễm không khí, vẫn là vấn đề nhức nhối ở nhiều khu vực trên thế giới.
Nhóm 60 nhà khoa học thực hiện phân tích dưới sự bảo trợ của Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam, cảnh báo rằng hậu quả của việc vượt qua các giới hạn này đang "ngày càng trở nên rõ ràng ngay xung quanh chúng ta".
Boris Sakschewski, tác giả chính của báo cáo, nhận định: "Kết quả chẩn đoán rất rõ ràng: áp lực đang gia tăng trên mọi giới hạn hành tinh vốn đã nằm ngoài ngưỡng an toàn. Điều này có nghĩa là nguy cơ xảy ra những thay đổi quy mô lớn, kéo dài và có khả năng không thể đảo ngược đang gia tăng, trong khi biên độ sai số cho phép của chúng ta trong việc giải quyết các vấn đề này lại đang thu hẹp dần".
Trái Đất đang suy yếu: Lời kêu gọi hành động khẩn cấp
Nghiên cứu cũng cảnh báo rằng khả năng chống chịu của các cảnh quan và nguồn nước, cũng như vai trò "lá chắn" của chúng đối với cuộc khủng hoảng khí hậu, đang "suy yếu và có thể đã bị đánh giá quá cao". Mặc dù rừng và đại dương đã hấp thụ một lượng lớn khí carbon dioxide do con người thải ra, nhưng có những dấu hiệu cho thấy các hệ thống tự nhiên này đang dần suy kiệt.
Một ví dụ điển hình là nguy cơ rừng mưa Amazon, một kho dự trữ carbon khổng lồ, có thể chạm tới điểm tới hạn và biến thành thảo nguyên, gây ra "những hệ quả nghiêm trọng đối với sự ổn định khí hậu, an ninh lương thực và nguồn nước, cũng như sức khỏe con người trên toàn cầu".
Rừng mưa nhiệt đới Amazon đang lưu trữ khoảng 123 tỷ tấn carbon ở cả trên và dưới mặt đất. Lượng carbon tích trữ trong thân cây, rễ cây và đất tại đây có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc điều hòa khí hậu toàn cầu và giảm thiểu hiệu ứng nhà kính.
Johan Rockström, nhà khoa học khí hậu và đồng tác giả báo cáo, nhấn mạnh rằng mặc dù thời gian còn lại rất ít, nhân loại vẫn sở hữu kiến thức và năng lực để đảo ngược tình thế.
"Việc đẩy nhanh hành động để đưa mọi giới hạn của hành tinh trở lại ngưỡng an toàn là điều thiết yếu nhằm bảo vệ tính mạng và sinh kế, cũng như hiện thực hóa cam kết về một tương lai thịnh vượng chung", ông nói.
Báo cáo được đưa ra sau hàng loạt sự kiện thời tiết cực đoan trên khắp thế giới trong năm qua, mà các nhà khoa học cho rằng có khả năng xảy ra cao hơn nhiều do sự biến đổi nghiêm trọng của môi trường sống. Từ lũ lụt kinh hoàng ở Pakistan, nắng nóng kỷ lục và cháy rừng ở châu Âu, đến mùa hè nóng nhất từ trước đến nay tại Mỹ và lũ lụt thảm khốc ở khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc, tất cả đều là những minh chứng rõ ràng.
Bà Hindou Oumarou Ibrahim, chủ tịch của Planetary Guardians, nhận định: "Đây không phải là những tình trạng khẩn cấp riêng lẻ, hành tinh đang đồng loạt lên tiếng ở mọi khu vực rằng nó đang mất cân bằng. Chúng ta không có quyền coi đây là những cuộc khủng hoảng riêng biệt nữa".
Báo cáo về sức khỏe Trái Đất được công bố hôm 21/9, ngay sau khi Tuần lễ Khí hậu bắt đầu, quy tụ đông đảo chính trị gia, lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà hoạt động tại Thành phố New York.
Tuy nhiên, bà Helen Clarkson, Giám đốc điều hành của Climate Group, thừa nhận vẫn tồn tại tâm lý e ngại chung khi bàn về vấn đề nóng lên toàn cầu. "Thế nhưng, sau một mùa hè chứng kiến quá nhiều bi kịch do biến đổi khí hậu như vừa qua, đây chính là lúc cần phải lên tiếng mạnh mẽ", bà nói thêm, đồng thời cảnh báo, "thế giới đang đứng bên bờ vực thẳm, và người dân đang khao khát sự thay đổi".
