Iran đối mặt với thiệt hại nặng do xung đột với Mỹ (Ảnh: Reuters).
Iran khi đó đã phải đối mặt với hàng loạt thách thức kinh tế, tăng trưởng và tiền tệ. Những vấn đề này càng trở nên khó khăn hơn do các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự và công nghiệp của nước này, cũng như cuộc phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran.
Tuy nhiên, bất chấp áp lực ngày càng gia tăng, nền kinh tế Iran vẫn đang thể hiện khả năng chống chịu. Theo Bloomberg, Iran có khả năng chịu đựng tổn thất kinh tế ở mức cao nhờ nhiều thập kỷ kinh nghiệm đối phó với xung đột và các lệnh trừng phạt quốc tế khắc nghiệt.
Các cuộc oanh kích của Mỹ và Israel đã gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng trên khắp Iran, từ các địa điểm dân sự như khu dân cư, bệnh viện và trường học cho tới các cơ sở công nghiệp như mỏ khí đốt, kho nhiên liệu và nhà máy luyện thép.
Theo chính phủ Iran, 6 tuần không kích trước khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 4 đã gây thiệt hại kinh tế khoảng 270 tỷ USD. Con số này gần tương đương với quy mô GDP dự kiến của Iran trong năm 2026, mà IMF ước tính ở mức khoảng 300 tỷ USD.
Các cuộc tấn công buộc hàng nghìn doanh nghiệp phải đóng cửa và nhiều cơ sở đến nay vẫn chưa hoạt động trở lại. Cuộc sống thường nhật gần như đình trệ trong thời gian giao tranh, kéo theo sự suy giảm mạnh của các hoạt động kinh tế.
Mặt khác, Bộ trưởng Lao động và Phúc lợi Xã hội Iran Gholamhossein Mohammadi cho biết ít nhất 1 triệu việc làm đã bị mất kể từ khi xung đột bùng phát.
Bên cạnh đó, Hải quân Mỹ đã phong tỏa các tàu đi đến hoặc rời khỏi các cảng phía nam Iran từ giữa tháng 4 nhằm gây sức ép kinh tế buộc Tehran mở lại eo biển Hormuz.
Chiến dịch của Mỹ cũng đang thử thách khả năng duy trì sản lượng dầu của Iran khi các kho chứa trên bờ và các tàu chở dầu ngoài khơi dần đầy kín. Theo khảo sát của Bloomberg, sản lượng dầu thô của Iran đã giảm xuống mức thấp nhất trong vòng 5 năm vào tháng 5.
Sự suy giảm tổng thể của xuất khẩu tiếp tục làm co hẹp nguồn thu ngoại tệ, yếu tố then chốt đối với khả năng nhập khẩu hàng hóa của Iran. Trong khi đó, việc phong tỏa cũng làm giảm lượng hàng hóa nhập khẩu. Nhập khẩu ngũ cốc sụt giảm và các nhà sản xuất báo cáo tình trạng thiếu hụt nguyên liệu, bao gồm cả vật liệu dùng để sản xuất bao bì thực phẩm.
Khả năng chống chịu của Iran
Bất chấp những khó khăn, Iran vẫn đang tiếp tục vận hành nền kinh tế. Họ có nhiều thập kỷ kinh nghiệm đối phó với các lệnh cấm vận thương mại, sự cô lập kinh tế trước xung đột.
Nước này đã áp dụng nhiều biện pháp để lách các lệnh trừng phạt của phương Tây. Iran từng trải qua nhiều giai đoạn xuất khẩu dầu ở mức thấp kéo dài, trong đó có thời kỳ nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran và tái áp đặt các biện pháp trừng phạt.
Lần này áp lực lớn hơn do cuộc phong tỏa trực tiếp cản trở khả năng vận chuyển dầu tới khách hàng.
Tuy nhiên, tác động của điều đó cần thời gian mới lan rộng trong nền kinh tế. Iran đã đẩy mạnh xuất khẩu dầu trước khi xung đột bùng nổ và thu được nguồn doanh thu lớn nhờ giá dầu tăng cao trước khi bị phong tỏa.
Điều này tạo ra một vùng đệm nhất định. Chính phủ nước này cũng triển khai các biện pháp bảo hộ nhằm bảo đảm nguồn cung hàng hóa trong nước.
Iran cấm xuất khẩu nhiều mặt hàng thiết yếu, bao gồm toàn bộ thực phẩm và nông sản, cùng một số sản phẩm hóa dầu, thép tấm và thép cuộn.
Ngân hàng Trung ương Iran cho biết đang ưu tiên phân bổ dự trữ ngoại tệ để nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu.
Nước này cũng tăng cường sử dụng các tuyến thương mại không phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Iran vận chuyển nhiều hàng hóa hơn bằng đường sắt tới các nước láng giềng như Pakistan và Afghanistan, trong khi số chuyến tàu hàng từ Tây An của Trung Quốc đến Tehran cũng gia tăng.
Tehran đồng thời dựa nhiều hơn vào các cảng phía bắc bên bờ biển Caspi, vốn từ lâu đóng vai trò cửa ngõ thương mại với Nga.
Iran theo đuổi chính sách chính thức mang tên “kháng cự kinh tế” từ năm 2013. Đây là học thuyết của cố Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei.
Ông chủ trương tăng cường năng lực sản xuất trong nước và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhằm đối phó với nguy cơ bị phương Tây cô lập sâu hơn.
Một số tiến triển đã đạt được trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, khi sự biến mất của hàng hóa và thương hiệu nước ngoài tạo thêm không gian cho các nhà sản xuất Iran.
Mặc dù vậy, quá trình tái thiết của Iran dự kiến sẽ rất tốn kém và kéo dài nhiều năm.
Một trong những yêu cầu của Iran trong các cuộc đàm phán hòa bình với Mỹ là được bồi thường cho những thiệt hại và chi phí kinh tế do xung đột gây ra. Tuy nhiên, khả năng Mỹ chấp nhận trực tiếp chi trả khoản bồi thường này là rất thấp.
Theo The New York Times, một dự thảo thỏa thuận từng đề cập tới việc thành lập quỹ đầu tư quốc tế hậu chiến với sự hỗ trợ từ Mỹ. Một quan chức Iran và một nhà ngoại giao cho biết quy mô quỹ này có thể lên tới khoảng 300 tỷ USD.
Iran cũng đang thúc đẩy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt, điều sẽ giúp giảm tình trạng cô lập kinh tế và hỗ trợ quá trình phục hồi.
Khả năng giao thương tự do hơn với thế giới sẽ giúp Iran giảm sự phụ thuộc vào các đối tác trong khu vực khi quan hệ giữa Tehran và các nước Ả rập Vùng Vịnh đã xấu đi đáng kể.
