Khói lửa bốc lên ở thủ đô Ukraine sau vụ tập kích của Nga (Ảnh: Reuters).
Từ lá chắn Liên Xô đến "vòm phòng không NATO"
Sau gần 5 năm xung đột, phòng không Ukraine đã cạn kiệt vũ khí và công nghệ. Các trạm radar và trận địa phòng không bị phá hủy, kho vũ khí thời Liên Xô coi như không còn nữa, buộc lực lượng Kiev phải chuyển sang sử dụng hoàn toàn các hệ thống phòng không của phương Tây. Điều này dẫn đến tình trạng chắp vá và thiếu hụt đạn dược nghiêm trọng.
Ban đầu, phòng không Ukraine chủ yếu dựa vào các hệ thống S-300PS/PT và Buk-M1 từ thời Liên Xô. Tuy nhiên, đến năm 2026, hầu hết đạn đánh chặn đã cạn kiệt hoặc bị phá hủy. Các bệ phóng Buk còn lại được nâng cấp để phóng tên lửa RIM-7 Sea Sparrow của Mỹ trong dự án FrankenSAM.
Để bù đắp, Phương Tây cung cấp cho Kiev một loạt các hệ thống phòng không từ cũ đến mới, trong đó có những loại rất hiện đại và uy lực, được ví như "vòm phòng không NATO". Nhưng theo một số chuyên gia, chính sự đa dạng này dường như đang tạo ra một "nồi lẩu thập cẩm" khó phối hợp.
Các hệ thống tầm xa bao gồm, MIM-104 Patriot (Mỹ) và SAMP/T (Pháp - Italy). Đây là những vũ khí hiếm và khan hiếm, Kiev đang nỗ lực hết sức để có được nhiều hơn, đặc biệt là đạn dược.
Về phòng không tầm trung, Kiev nhận được các hệ thống IRIS-T SLM (Đức), NASAMS (Na Uy - Mỹ) và MIM-23 Hawk (Mỹ). Trong khi đó, lưới lửa đánh chặn tầm gần và yểm trợ được hình thành bởi các tổ hợp pháo phòng không tự hành Gepard (Đức) và Skynex (Rheinmetall, Đức).
Thủ đô Kiev vẫn là khu vực được bảo vệ tốt nhất, với hệ thống phòng thủ 3 lớp: Patriot đánh chặn tên lửa đạn đạo tầm xa, IRIS-T và NASAMS đánh chặn tên lửa hành trình tầm trung, và Gepard cùng Skynex phòng thủ tầm gần. Các yếu địa khác như Odessa, Dnipropetrovsk và Lvov cũng có phòng không, nhưng mật độ thấp hơn.
Các đội phòng không cơ động (MFT) đóng vai trò quan trọng, được trang bị súng máy hạng nặng, đèn pha chỉ thị mục tiêu và vũ khí phòng không vác vai (Stinger, Igla) để đánh chặn UAV Geran, nhằm tiết kiệm tên lửa Patriot và NASAMS đắt tiền.
Nga tập kích phá hủy kho vũ khí của Ukraine ở Kiev tạo ra quả cầu lửa như hình nấm kèm theo các vụ nổ thứ cấp kinh hoàng (Video: Military Summary).
Chiến thuật của Nga nhằm xuyên thủng "lá chắn thép"
Từ năm 2022, Nga đã triển khai chiến dịch chế áp phòng không và phá hủy cơ sở hạ tầng từ các cuộc tấn công đơn lẻ thành những cuộc không kích quy mô lớn, phối hợp. Trong thời kỳ đầu, vũ khí chính được Nga sử dụng là tên lửa hành trình Kalibr và Kh-101.
Qua những trận đánh khốc liệt, phòng không Ukraine nhanh chóng rút kinh nghiệm chiến đấu, ngày càng nâng cao xác suất tiêu diệt. Tỷ lệ đánh chặn thực tế của họ đối với tên lửa hành trình thông thường của Nga dao động từ 30-50%, một mức khá cao, buộc Moscow phải hiện đại hóa các vũ khí này.
Việc Nga gia tăng mạnh mẽ tỷ lệ tên lửa đạn đạo trong các cuộc tấn công năm 2026 là một động thái có chủ đích.
Nếu như tên lửa hành trình thông thường bay ở tốc độ cận âm, cho phép radar phương Tây có đủ thời gian phát hiện và chỉ thị mục tiêu cho các đơn vị hỏa lực đánh chặn, thì tên lửa đạn đạo Iskander-M hoặc một số loại khác lao về mục tiêu với tốc độ cao lại có thể thực hiện thao tác tránh né khiến lưới lửa phòng không Ukraine rung lắc dữ dội.
Chỉ có Patriot và SAMP/T với tên lửa đánh chặn động năng mới có khả năng bắn hạ mục tiêu tốc độ cao, các hệ thống tầm trung như NASAMS, IRIS-T hay Buk đều gần như bất lực.
Những trận tập kích ồ ạt bằng tên lửa đạn đạo của Nga đã khiến đối phương tiêu hao nhanh chóng số lượng lớn Patriot khan hiếm và đắt đỏ. Khi kho dự trữ cạn kiệt và Ukraine phải dồn lực để bảo vệ thủ đô Kiev, hầu hết khu vực còn lại sẽ hoàn toàn không được bảo vệ, tạo điều kiện cho các vũ khí khác của Nga phát huy hiệu quả tối đa.
Chiến thuật đột phá của Nga dựa trên việc bão hòa hệ thống phòng không đối phương. Trước khi các vũ khí tấn công chính tiếp cận, Không quân Vũ trụ Nga (VKS) phóng các đợt mồi nhử khiến radar của Patriot hay NASAMS, vốn có giới hạn nghiêm ngặt về số lượng mục tiêu có thể theo dõi và tấn công đồng thời, bị quá tải và hỗn loạn.
Bản đồ mô tả đường bay của UAV và tên lửa Nga trong đợt tập kích quy mô lớn vào Ukraine ngày 12-13/9 (Ảnh: StrategicaviationT).
Cụ thể, Nga sử dụng ồ ạt tên lửa mồi nhử hoán cải như Kh-55 cũ không đầu đạn, hoặc các UAV giá rẻ với ống kính Luneberg. Chúng xuất hiện dày đặc trên màn hình radar đối phương như những mục tiêu nguy hiểm nên máy tính của NATO khó phân biệt mồi nhử với mối đe dọa thực sự liền ra lệnh phóng tên lửa và thế là "sập bẫy".
Bên cạnh đó, UAV Geran của Nga đóng vai trò là vũ khí lý tưởng để làm cạn kiệt đạn phòng không tầm ngắn. Khi các tổ hợp pháo tự động Skynex hay Gepard cũng như tên lửa NASAMS sử dụng hết cơ số có sẵn vào "bầy" mồi nhử và bắt đầu nạp lại đạn, đợt tấn công chính bằng tên lửa siêu vượt âm và tên lửa đạn đạo mới ập xuống các mục tiêu giờ đây không còn gì che chắn.
Cuộc đối đầu khốc liệt trên không phận Ukraine đã chứng minh rằng bất kỳ hệ thống phòng không nào của NATO, kể cả những hệ thống tiên tiến nhất, cũng có thể bị vô hiệu hóa thông qua việc tấn công bão hòa có tính toán. Sự kết hợp giữa các mồi nhử giá rẻ và tên lửa đạn đạo là rất khó chống đỡ.
Việc Ukraine phụ thuộc hoàn toàn vào vũ khí phòng không phương Tây khiến lưới lửa đánh chặn của họ gặp trở ngại lớn tại thời điểm này, do nguồn dự trữ ở Mỹ và châu Âu cạn kiệt.
Các chuyên gia nhận định, bên nào giành chiến thắng trong cuộc chiến tiêu hao là bên có thể sản xuất vũ khí đánh chặn và xuyên phá nhanh hơn, rẻ hơn, với số lượng lớn hơn và lợi thế có vẻ như đang nghiêng dần về phía Nga.
