“Ngộ nhận lớn nhất là nhiều doanh nghiệp vẫn tin rằng có sản phẩm tốt và giá cạnh tranh là đủ để được chọn. Trên thực tế, các tập đoàn FDI không chỉ mua một sản phẩm, họ mua một mức rủi ro thấp và một khả năng dự đoán được”.
Đó là nhận định của TS. Nguyễn Phương Bắc, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Ninh, khi lý giải nguyên nhân nhiều doanh nghiệp nội địa vẫn gặp khó khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo ông, lời giải cho bài toán này không nằm ở những cam kết trên bàn đàm phán, mà nằm ở hệ thống quản trị thực chứng.
TS Nguyễn Phương Bắc, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Ninh, chuyên gia kinh tế (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Bộ lọc 5 tiêu chí và bài toán "lô hàng thứ 10.000"
Theo TS. Nguyễn Phương Bắc, nếu chiếu theo đúng thứ tự mà bộ phận mua hàng của các tập đoàn FDI dùng để loại hồ sơ trên thực tế, có 5 tiêu chí quan trọng nhất.
Thứ nhất là chất lượng và hệ thống quản lý chất lượng ổn định (như ISO 9001, IATF 16949). Thứ hai là năng lực giao hàng đúng hạn và khả năng mở rộng công suất khi đơn hàng tăng đột biến. Thứ ba là năng lực tài chính và quản trị rủi ro. Thứ tư là giá thành cạnh tranh, minh bạch về cơ cấu chi phí (tính theo tổng chi phí sở hữu). Cuối cùng là tuân thủ các tiêu chuẩn về lao động, môi trường và an toàn (ESG) - tiêu chí có trọng số đang tăng rất nhanh.
Bốn tiêu chí đầu gần như là điều kiện “có thì mới được xét”. Giá cả chỉ thực sự phát huy tác dụng khi doanh nghiệp đã vượt qua vòng sàng lọc về chất lượng và giao hàng.
Khoảng cách lớn nhất khiến các nhà cung ứng nội địa mất điểm không nằm ở chất lượng sản phẩm mẫu. “Một doanh nghiệp có thể làm ra một lô hàng đạt chuẩn, nhưng đoàn đánh giá nhà cung ứng của tập đoàn FDI không hỏi "lô này có tốt không", mà hỏi "làm sao anh bảo đảm lô thứ 10.000 vẫn tốt như lô đầu tiên", TS. Bắc nhấn mạnh.
Câu trả lời nằm ở hệ thống kiểm soát quá trình được văn bản hóa và khả năng truy xuất nguồn gốc. Thực tế, lý do phổ biến nhất khiến hợp đồng bị chấm dứt là chất lượng dao động sau 6-12 tháng sản xuất đại trà. Các tập đoàn cần chứng minh bằng số liệu lịch sử như chỉ số lỗi phần triệu (PPM), tỷ lệ giao hàng đúng hạn (OTD), chứ không phải bằng lời cam kết.
Lỗ hổng dữ liệu và bước đệm số hóa
Tại Bắc Ninh, điểm yếu phổ biến nhất của các doanh nghiệp phụ trợ là năng lực quản trị và số hóa nội bộ. TS. Bắc quan sát thấy: “Dữ liệu sản xuất, chất lượng, tồn kho vẫn nằm rải rác trên giấy hoặc trong những file Excel riêng lẻ của từng bộ phận, chưa liên thông thành một hệ thống có thể xuất báo cáo cho khách hàng bất cứ lúc nào. Đây là khoảng cách âm thầm nhưng mang tính quyết định, vì nó phản ánh độ tin cậy trong quản trị”.
Trong các ngành điện tử và bán dẫn, công nghệ và dữ liệu đang chuyển dần từ vai trò “công cụ nâng năng suất” sang “điều kiện cần”. Tuy nhiên, vị chuyên gia khuyên các doanh nghiệp vừa và nhỏ không nên vội vã đầu tư "nhà máy thông minh" với robot hay IoT quy mô lớn. Bước đi thiết thực nhất là bắt đầu từ việc số hóa dữ liệu chất lượng và sản xuất cơ bản: ghi nhận lỗi, sản lượng, thời gian dừng máy trên một hệ thống thống nhất.
Thực tế này hoàn toàn phù hợp với định hướng chính sách hiện nay. Ngày 2/7, UBND tỉnh Bắc Ninh, Bộ Công Thương và Samsung Việt Nam đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác giai đoạn 2026-2030. Chương trình tập trung khảo sát, lựa chọn doanh nghiệp tham gia dự án tư vấn khuôn mẫu thông minh (Smart Mold) và phát triển nhà máy thông minh, nhằm khắc phục hạn chế về năng lực quản trị của các doanh nghiệp quy mô nhỏ.
Ở cấp độ quốc gia, Quyết định 929/QĐ-TTg về Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035 cũng xác định rõ việc nâng cao năng lực doanh nghiệp phải gắn liền với thúc đẩy đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa.
ESG - Tấm "vé vào cửa" không thể bỏ qua
Bên cạnh dữ liệu sản xuất, ESG đang trở thành tấm "vé vào cửa" ở vòng sàng lọc sơ bộ, đặc biệt với nhóm tập đoàn đã cam kết trung hòa carbon như trong hệ sinh thái Samsung, Apple. Doanh nghiệp không đáp ứng được các yêu cầu cơ bản về an toàn lao động, xử lý chất thải và tuân thủ luật môi trường sẽ bị loại ngay từ vòng hồ sơ.
Tuy nhiên, TS. Bắc lưu ý doanh nghiệp không cần vội đầu tư dàn trải vào các chứng chỉ cao cấp hay hệ thống đo phát thải phức tạp. “Mức đáp ứng hợp lý ở giai đoạn hiện nay là tuân thủ đầy đủ pháp luật lao động và môi trường trong nước, bắt đầu đo lường và ghi nhận một cách có hệ thống lượng năng lượng tiêu thụ và phát thải trực tiếp (Scope 1, 2), đồng thời có lộ trình cải thiện rõ ràng”, ông chia sẻ.
ESG đang trở thành tấm "vé vào cửa" không thể bỏ qua đối với các doanh nghiệp muốn làm nhà cung ứng cho đại bàng (Ảnh: Sơn Nguyễn).
Việc chứng minh doanh nghiệp có lộ trình và đang đi đúng hướng thường được các nhà mua hàng đánh giá cao hơn việc vội vã bỏ tiền mua một chứng chỉ quốc tế đắt đỏ nhưng chưa thực sự cần thiết ở quy mô hiện tại. Kế hoạch hội nhập kinh tế quốc tế giai đoạn 2026-2030 của Bắc Ninh cũng đặt trọng tâm vào việc hỗ trợ doanh nghiệp địa phương đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường này để khớp nối với chuỗi cung ứng toàn cầu.
Muốn trở thành đối tác của các tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp vì thế không chỉ cần một sản phẩm tốt mà còn phải có hệ thống đủ tin cậy để chứng minh năng lực của mình. Như TS. Nguyễn Phương Bắc đúc kết: “Một nhà cung ứng giá tốt nhưng thiếu hệ thống, không chứng minh được sự ổn định, sẽ luôn bị xếp sau một nhà cung ứng giá cao hơn nhưng đáng tin cậy hơn”.
Go Global từ nhà máy - Bắc Ninh 2026: Nâng cao năng lực - Kết nối chuỗi - Phát triển thị trường
Dự kiến diễn ra tại Bắc Ninh vào tháng 10/2026, Go Global từ nhà máy - Bắc Ninh 2026 là chương trình do báo Dân trí - Ban Tổ chức Diễn đàn ESG Việt Nam - phối hợp cùng Hiệp hội Sản xuất Công nghiệp Bắc Ninh tổ chức.
Chương trình hướng tới kết nối chính quyền - hiệp hội - doanh nghiệp - tập đoàn/nhà mua hàng - chuyên gia, tập trung vào những câu hỏi thiết thực: Doanh nghiệp sản xuất cần nâng cấp năng lực ra sao để vào chuỗi cung ứng? ESG, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số có thể trở thành lợi thế cạnh tranh thế nào? Cơ hội mở rộng thị trường đang ở đâu và doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để nắm bắt?
Đây là chương trình đầu tiên theo định hướng đưa Diễn đàn ESG Việt Nam về địa phương, gắn ESG với những vấn đề trực tiếp của doanh nghiệp sản xuất như thị trường, chuỗi cung ứng, công nghệ, chuyển đổi xanh, quản trị và năng lực cạnh tranh.
Thông qua đối thoại chính sách, kết nối doanh nghiệp và chia sẻ từ các tập đoàn, nhà mua hàng, chương trình hướng tới mục tiêu giúp doanh nghiệp sản xuất Bắc Ninh nâng cấp năng lực, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và từng bước vươn ra thị trường quốc tế.
