“Chiếc đuôi” 400 triệu năm và nghĩa địa cá Ông
Tam Hải là xã đảo nằm phía nam của thành phố Đà Nẵng. Đây là đơn vị hành chính cơ sở không thực hiện sắp xếp trước đó của Đà Nẵng và Quảng Nam do có yếu tố đặc thù. Hiện nay, cách duy nhất để ra đảo vẫn là đi phà.
Theo tư liệu của UBND xã Tam Hải, địa phương có diện tích hơn 15km2, trong đó hơn 50% là mặt nước. Địa hình có 3 mặt giáp biển nên đây có thể là một trong những lý do lý giải nguồn gốc tên gọi Tam Hải.
Nhìn từ trên cao, Tam Hải có dáng như một con "cá voi" đang vươn mình từ biển vào đất liền (Ảnh: Google Map).
Nhìn từ trên cao, Tam Hải có dáng như một con "cá voi khổng lồ" đang vươn mình từ biển vào đất liền. Phần nhô ra biển được ví như đuôi con cá chính là ghềnh đá Bàn Than, nơi lưu giữ những dấu tích địa chất có tuổi đời khoảng 400 triệu năm.
Điểm nhấn nổi bật nhất của Tam Hải là danh thắng Bàn Than - Hòn Mang - Hòn Dứa được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích quốc gia năm 2023.
Bàn Than là khối núi nhô ra biển, trong khi Hòn Mang và Hòn Dứa là đảo nhỏ nằm tách rời ngoài khơi, cách Bàn Than vài trăm mét. Hòn Mang rộng khoảng 2ha, Hòn Dứa hơn 11ha. Đặc biệt, nơi đây xuất hiện những dải đá đen óng, xếp chồng lên nhau như một tác phẩm điêu khắc khổng lồ của tự nhiên.
Một góc của xã Tam Hải nhìn từ phía biển với những hàng dừa xanh ngát (Ảnh: Hoài Sơn).
Theo thuyết minh lý lịch di tích của UBND xã Tam Hải, những lớp đá với hình dạng và màu sắc đặc biệt này là dấu tích của quá trình tiến hóa vỏ trái đất, liên quan đến sự hình thành và tách giãn Biển Đông. Khu vực Bàn Than - Hòn Mang - Hòn Dứa được đánh giá là một dạng địa chất đặc biệt, hiếm gặp ở Việt Nam.
Chị Nguyễn Thùy Duyên, du khách đến từ thành phố Huế cho biết chị ấn tượng với những ghềnh đá đen tuyền giữa biển. “Đá ở đây vừa huyền bí vừa hùng vĩ. Được đi dạo, khám phá, chụp ảnh và ngắm biển trong xanh khiến tôi rất thích thú”, chị Duyên nói.
Xã Tam Hải không chỉ có những khối đá hàng trăm triệu năm tuổi. Tại thôn Thuận An có một nghĩa địa cá Ông với hơn 500 ngôi mộ. Đây là nơi chôn cất những con cá voi trôi dạt vào bờ biển Tam Hải qua hàng trăm năm.
Cụ Nguyễn Tấn Long (90 tuổi, trú thôn Thuận An) kể người dân vùng biển từ xa xưa xem cá voi như vị thần phù hộ, che chở cho những chuyến thuyền ra khơi.
Di tích nghĩa địa cá Ông nằm ở thôn Thuận An, xã Tam Hải (Ảnh: Hoài Sơn).
Theo ông Long và thuyết minh lý lịch di tích của UBND xã Tam Hải, vua Gia Long từng được cá voi cứu khi thuyền gặp bão, sau đó nhà vua phong cá voi là “Nam Hải cự tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần”, đồng thời cho lập đền thờ và chôn cất những con cá chết.
Ông Long cho biết với ngư dân Tam Hải, cá voi chết được gọi là "Ông lụy vào bờ". Lúc này sẽ được cả làng tổ chức lễ tang và an táng chu đáo. Người đầu tiên phát hiện cá voi được xem như “trưởng nam” và phải chịu tang 100 ngày. Tục lệ ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Năm 2008, nghĩa trang cá Ông xã được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Nghĩa trang cũng gắn với lễ hội cầu ngư được tổ chức vào ngày 20 tháng Giêng hằng năm.
Giếng cổ không bao giờ cạn
Xã Tam Hải còn được biết đến với những hàng dừa xanh ngát, đây cũng là sản vật đặc trưng của xã đảo. Dọc các con đường làng, những tán dừa nghiêng mình trong nắng tạo nên vẻ yên bình.
Dưới chân núi Bàn Than còn có 2 giếng cổ. Mỗi giếng cách nhau khoảng 500m, cách bờ biển khoảng 1km, được xây hình tròn, rộng khoảng 2m, sâu khoảng 10m. Thành giếng được xếp bằng những khối đá tổ ong vuông vức, chắc chắn.
Một giếng nước ngọt cổ trên xã đảo Tam Hải (Ảnh: Hoài Sơn).
Không ai biết chính xác 2 giếng được đào từ bao giờ. Người dân truyền rằng giếng có từ khi làng hình thành. Ông Huỳnh Điền, trú thôn Thuận An cho biết bao năm qua gia đình vẫn sử dụng nguồn nước từ giếng cổ để đun nấu. Đặc biệt, 2 giếng này chưa bao giờ cạn.
“Những năm hạn hán, mực nước giếng xuống thấp nhưng vẫn còn một vũng nước nhỏ, người dân hàng ngày vẫn có thể lấy về dùng. Dân làng từng cử người xuống khảo sát và phát hiện phần đáy giếng cổ có một hang sâu ăn ngang lòng đất”, ông Điền kể lại.
Ông Trần Minh Tập, Trưởng thôn Thuận An, cho biết trước đây chỉ người dân trong thôn Thuận An sử dụng nước giếng cổ. Từ khoảng năm 2007, nguồn nước này được nhiều hộ dân trong xã sử dụng.
Nguồn gốc 2 giếng vẫn còn nhiều điều chưa được giải đáp. Theo ghi chép trên bia đá tại đây, giếng có thể do những thương nhân từng đến buôn bán đào trong quá trình ghé vào đảo Tam Hải từ nhiều năm trước.
Người dân Tam Hải chủ yếu sinh sống bằng nghề đánh bắt hải sản (Ảnh: Hoài Sơn).
Theo ông Huỳnh Minh Cường, Bí thư Đảng ủy xã Tam Hải, địa phương có thế mạnh về kinh tế biển nên đã tập trung phát triển các nghề truyền thống như đánh bắt, nuôi trồng thủy sản. Định hướng đến năm 2030, xã tiếp tục khai thác hiệu quả lợi thế biển đảo, đầu tư nâng cấp tàu thuyền, xây dựng vùng nuôi trồng thủy sản bền vững.
Trong lĩnh vực du lịch, dịch vụ, Tam Hải xác định đây là hướng phát triển đột phá. Địa phương khuyến khích người dân tích cực chuyển đổi mô hình sản xuất, kết hợp kinh tế biển với phát triển thương mại, dịch vụ, du lịch cộng đồng nhằm tăng giá trị thu nhập, nâng cao chất lượng sống.
