Chùa Viên Quang (còn gọi là chùa Nghĩa Xá) trước đây thuộc làng Yên Xá, xã Xuân Ninh, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định (cũ).
Đây là ngôi chùa cổ nổi tiếng, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, nổi bật là tấm bia đá thời Lý vừa được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào tháng 2/2026.
Cổng chùa Viên Quang (Ảnh: Đức Văn).
Theo tư liệu lịch sử, chùa được khởi dựng từ đầu thế kỷ XII dưới thời Lý. Do sự thay đổi dòng chảy của sông Hồng, di tích đã ba lần di dời trước khi ổn định tại làng Nghĩa Xá như hiện nay.
Trải qua hơn 900 năm tồn tại cùng nhiều lần trùng tu, đặc biệt dưới thời Hậu Lê, chùa Viên Quang vẫn bảo lưu nhiều giá trị đặc sắc về lịch sử, tín ngưỡng và kiến trúc truyền thống. Năm 1991, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng nơi đây là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Di tích được xây dựng theo kiểu kiến trúc “nội công ngoại quốc”, quay mặt về hướng Tây, gồm các hạng mục như Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, hành lang bao quanh và nhà Tổ trên khuôn viên rộng khoảng 5.000m2.
Tấm bia đá thời Lý vừa được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào tháng 2/2026 ở chùa Viên Quang (Ảnh: Đức Văn).
Không gian thờ tự được bố trí theo kiểu “tiền Phật, hậu Thánh”, ngoài thờ Phật còn thờ các vị thiền sư nổi tiếng như Giác Hải và Không Lộ. Chùa hiện lưu giữ nhiều hiện vật, cổ vật và văn bia có giá trị lịch sử, văn hóa, trong đó nhiều chi tiết kiến trúc thời Hậu Lê vẫn còn được bảo tồn khá nguyên vẹn.
Tuy nhiên, sau hàng trăm năm chịu tác động của thời gian và thời tiết, nhiều hạng mục của ngôi chùa đã xuống cấp nghiêm trọng.
Theo ghi nhận của phóng viên, khu vực cổng chùa xuất hiện nhiều mảng tường bong tróc, để lộ lớp gạch phía trong; các chi tiết hoa văn, họa tiết trang trí bị bào mòn. Nhiều vết nứt xuất hiện tại vị trí tiếp giáp giữa cổng và hệ thống tường bao, ảnh hưởng đến kết cấu công trình.
Một số cánh cửa gỗ đã hư hỏng, phải gia cố tạm bằng các tấm ván (Ảnh: Đức Văn).
Một số cánh cửa gỗ đã hư hỏng, phải gia cố tạm bằng các tấm ván. Hệ thống mái ngói dọc hai bên hành lang nứt vỡ, xô lệch, nhiều vị trí có dấu hiệu sụt lún.
Đáng lo ngại nhất là khu vực cung cấm - nơi thờ các vị Thánh tổ, đang xuống cấp đặc biệt nghiêm trọng. Nhiều mảng tường liên tục bong tróc, lớp vữa rơi thành từng mảng lớn. Các cấu kiện gỗ chịu lực bị mục nát, gãy hỏng khiến mái ngói võng, lún, tiềm ẩn nguy cơ đổ sập.
Để hạn chế tác động của mưa nắng, nhà chùa phải dùng các tấm nhựa che phủ những vị trí mái bị hư hỏng. Bên trong cung cấm, lớp vữa trên các ban thờ gần như bong tróc hoàn toàn, để lộ những hàng gạch cổ tồn tại qua nhiều thế kỷ. Hệ thống khung mái bị mối mọt, xuống cấp nặng và hiện phải chống đỡ bằng các thanh luồng nhằm giảm nguy cơ sập đổ trong mùa mưa bão.
Để hạn chế nước mưa thấm dột, nhà chùa cũng phải phủ bạt, che chắn tạm thời nhiều vị trí mái đã hư hỏng (Ảnh: Đức Văn).
Ông Phạm Cao Nguyên (SN 1958, trú tại xã Xuân Trường), người trông coi chùa Viên Quang, cho biết tình trạng võng, lún của hệ thống khung đỡ và mái ngói khu vực cung cấm đã xuất hiện từ nhiều năm trước. Sau khi báo cáo chính quyền địa phương, nhà chùa chỉ có thể thực hiện các biện pháp gia cố tạm thời để bảo đảm an toàn.
"Đến nay, nhiều cột, kèo và cấu kiện chịu lực tiếp tục xuống cấp, một số hạng mục không còn bảo đảm an toàn. Nếu xảy ra mưa bão lớn hoặc gió mạnh, nguy cơ đổ sập là rất lớn. Việc xuống cấp cũng ảnh hưởng đến hoạt động tín ngưỡng của người dân địa phương", ông Nguyên nói.
Mái nhà khu vực cung cấm xuống cấp nghiêm trọng phải chằng chống vì sợ bị sập (Ảnh: Đức Văn).
Theo ông Nguyên, người dân địa phương mong muốn các cấp, ngành cùng các nhà hảo tâm quan tâm hỗ trợ kinh phí để sớm tu bổ, tôn tạo ngôi chùa. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân mà còn là di tích có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt cần được gìn giữ cho các thế hệ sau.
Ông Trần Hữu Khánh, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Xuân Trường, cho biết qua kiểm tra thực tế, địa phương xác định nhiều hạng mục của chùa Viên Quang đã xuống cấp nghiêm trọng trong nhiều năm qua.
Chùa Viên Quang là ngôi chùa cổ nổi tiếng, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa (Ảnh: Đức Văn).
"UBND xã Xuân Trường đã có tờ trình báo cáo UBND tỉnh và Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình về thực trạng xuống cấp của di tích, đồng thời đề nghị sớm có phương án bảo tồn, tu bổ kịp thời", ông Khánh cho biết.
