Điện Biên tìm cách "gỡ nghèo" để giữ chuẩn nông thôn mới. Ảnh: Quốc Hưng
Từ “đạt chuẩn” đến áp lực giữ chuẩn nông thôn mới
Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, bức tranh nông thôn mới ở Điện Biên bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác. Nếu trước đây nhiều địa phương tập trung cho mục tiêu “về đích”, thì hiện nay bài toán lớn hơn là giữ chuẩn và nâng chuẩn trong điều kiện quy mô xã rộng hơn, dân số đông hơn và sự chênh lệch phát triển giữa các vùng ngày càng bộc lộ rõ.
Trung tâm xã Na Sang sau sáp nhập.Ảnh: TT
Từ 115 xã giảm còn 42 xã, việc sáp nhập không đơn thuần là thay đổi địa giới hành chính mà kéo theo hàng loạt tiêu chí phải rà soát, đánh giá lại. Theo kết quả rà soát mới nhất, sau sáp nhập toàn tỉnh Điện Biên không còn xã nào đạt chuẩn NTM kiểu mẫu hoặc NTM nâng cao. Chỉ có 3 trong số 42 xã đạt đủ 19/19 tiêu chí và đang hoàn thiện hồ sơ để đề nghị công nhận lại đạt chuẩn; 7 xã đạt từ 15 - 18 tiêu chí; 23 xã đạt từ 10 - 14 tiêu chí và 9 xã đạt dưới 10 tiêu chí. Nhiều xã trước đây đạt chuẩn hoặc tiệm cận chuẩn nông thôn mới nay phải “gánh” thêm các bản vùng sâu, vùng cao còn nhiều khó khăn. Chính điều đó khiến những tiêu chí vốn đã khó như thu nhập, giảm nghèo càng trở nên áp lực hơn.
Tại xã Na Sang, sau sáp nhập địa phương đạt 16/19 tiêu chí nông thôn mới, có 11 bản đạt chuẩn theo bộ tiêu chí giai đoạn 2021 - 2025. Tuy nhiên, phía sau những con số ấy vẫn là khoảng cách phát triển rất lớn giữa các khu vực trong cùng một địa bàn. Những bản như Hô Chim, Huổi Phạ, Nậm Pó vẫn loay hoay với sinh kế, thu nhập thấp, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều còn tới 28%, hộ cận nghèo 12%.
Ông Trần Hồng Quân, Chủ tịch UBND xã Na Sang, tỉnh Điện Biên. Ảnh: Quốc Hưng
Ông Trần Hồng Quân, Chủ tịch UBND xã Na Sang cho biết, sau sáp nhập xã có thêm nhiều bản vùng cao với xuất phát điểm thấp. Vì vậy, địa phương đang phải rà soát từng nhóm tiêu chí, ưu tiên hỗ trợ sinh kế, chuyển đổi sản xuất để từng bước nâng thu nhập cho người dân.
Điều đáng nói là khác với các tiêu chí hạ tầng như điện, trường học, đường giao thông có thể đầu tư bằng nguồn lực Nhà nước, tiêu chí thu nhập lại phụ thuộc trực tiếp vào khả năng sản xuất, điều kiện sinh kế và năng lực thích ứng của người dân với thị trường. Đây cũng là lý do nhiều địa phương dù đã hoàn thiện cơ sở vật chất nhưng vẫn khó giữ chuẩn nông thôn mới.
Sản xuất thiếu liên kết dẫn đến việc tiêu thụ sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Ảnh: Quốc Hưng
Ở nhiều xã vùng cao, sản xuất nông nghiệp vẫn nhỏ lẻ, manh mún. Người dân chủ yếu canh tác theo tập quán cũ, thiếu liên kết, thiếu định hướng thị trường. Không ít nơi vẫn duy trì tư duy sản xuất tự cung tự cấp, cây trồng vật nuôi phân tán, hiệu quả kinh tế thấp. Trong khi đó, giá nông sản bấp bênh, đầu ra thiếu ổn định khiến việc nâng thu nhập chưa thực sự bền vững.
Thu nhập thấp – “điểm nghẽn” lớn nhất ở vùng cao
Nếu nhìn vào thực trạng ở xã Nậm Nèn sẽ thấy rõ hơn những khó khăn mà các địa phương vùng cao Điện Biên đang đối mặt. Theo rà soát giai đoạn 2026 - 2030, cả 18/18 bản của xã đều thuộc diện đặc biệt khó khăn. Thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 31 triệu đồng/năm, thấp hơn nhiều so với mức bình quân chung cả nước; tỷ lệ nghèo đa chiều lên tới 67,5%.
Những con số ấy phản ánh thực tế rằng, “nút thắt” lớn nhất của xây dựng nông thôn mới hiện nay không còn nằm ở hạ tầng mà nằm ở sinh kế.
Trụ sở UBND xã Nậm Nèn, tỉnh Điện Biên. Ảnh: Quốc Hưng
Ông Đặng Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Nậm Nèn chia sẻ, khó khăn lớn nhất hiện nay là tạo được sinh kế ổn định cho người dân. Địa phương có xuất phát điểm thấp, điều kiện sản xuất hạn chế, trong khi phần lớn người dân sản xuất nhỏ lẻ nên hiệu quả kinh tế chưa cao. Để nâng tiêu chí thu nhập, xã đang tập trung vận động người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển chăn nuôi phù hợp, đồng thời tranh thủ các nguồn lực hỗ trợ sản xuất và giảm nghèo.
Thực tế cho thấy, nhiều chương trình hỗ trợ trước đây mới chỉ giải quyết phần “ngọn”, tức hỗ trợ giống, vốn hoặc công trình nhỏ lẻ, trong khi vấn đề cốt lõi là hình thành chuỗi giá trị sản xuất bền vững vẫn chưa được tháo gỡ triệt để.
Người dân vùng cao Điện Biên thiếu không chỉ vốn mà còn thiếu kỹ thuật, thiếu thông tin thị trường và đặc biệt thiếu sự liên kết trong sản xuất. Một hộ gia đình có thể thoát nghèo nhờ một vụ mùa được giá, nhưng cũng có thể tái nghèo ngay khi thiên tai, dịch bệnh hoặc thị trường biến động. Vì vậy, tiêu chí thu nhập không thể nâng bằng những giải pháp ngắn hạn.
Xã Nậm Nèn phát triển vùng sản xuất hàng hóa tập trung. Ảnh: Quốc Hưng
Sau sáp nhập, quy mô xã lớn hơn cũng đặt ra yêu cầu quản trị mới. Chính quyền cơ sở không thể tiếp tục cách làm dàn trải mà phải lựa chọn đúng mô hình sinh kế phù hợp với từng vùng, từng nhóm dân cư. Nơi có lợi thế đất đai cần phát triển vùng sản xuất hàng hóa tập trung; nơi có điều kiện cảnh quan, văn hóa cần khai thác du lịch cộng đồng; nơi khó khăn về giao thông phải ưu tiên kết nối tiêu thụ sản phẩm.
Quan trọng hơn, người dân phải thực sự trở thành chủ thể của quá trình xây dựng nông thôn mới. Nếu chỉ trông chờ vào Nhà nước đầu tư mà thiếu động lực tự vươn lên thì tiêu chí thu nhập sẽ rất khó bền vững.
Hướng đi nào để tháo gỡ “nút thắt” thu nhập?
Điểm tích cực là Điện Biên đang dần chuyển tư duy từ “xây dựng tiêu chí” sang “xây dựng nền tảng kinh tế nông thôn”. Điều đó thể hiện rõ qua định hướng tái cơ cấu nông nghiệp gắn với sản xuất hàng hóa tập trung, phát triển kinh tế xanh và khai thác lợi thế bản địa.
Hiện nay, cùng với đầu tư hạ tầng thiết yếu, nhiều địa phương đang tập trung phát triển các mô hình sản xuất hàng hóa, mở rộng sản phẩm OCOP, phát triển du lịch cộng đồng nhằm tạo thêm việc làm và nguồn thu cho người dân nông thôn.
Điện Biên phát động trồng cây cà phê, cây mắc ca tại xã Mường Ảng. Ảnh: Quốc Hưng
Đặc biệt, việc tỉnh phát động trồng cà phê và mắc ca với mục tiêu đến năm 2026 đạt khoảng 12.000ha, thu hút khoảng 6.000 hộ dân tham gia được xem là hướng đi chiến lược nhằm tạo sinh kế dài hạn cho người dân vùng cao.
Khác với nhiều mô hình ngắn hạn trước đây, phát triển cà phê và mắc ca được tỉnh định hướng theo chuỗi liên kết từ quy hoạch vùng trồng, hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ giống đến kết nối doanh nghiệp tiêu thụ. Nếu triển khai đồng bộ, đây không chỉ là câu chuyện cây trồng mới mà còn là bước chuyển từ sản xuất manh mún sang kinh tế nông nghiệp hàng hóa.
Cùng với đó, việc thử nghiệm mô hình phát triển kinh tế không gian tầm thấp cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong tổ chức sản xuất nông nghiệp, phù hợp với điều kiện miền núi. Đây được xem là bước cụ thể hóa Nghị quyết số 11-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng tập trung, xanh, thông minh và bền vững.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lê Xuân Cảnh (người đứng thứ hai từ trái sang phải). Ảnh: Quốc Hưng
Trao đổi với phóng viên, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lê Xuân Cảnh cho biết, sau sáp nhập nhiều tiêu chí phải đánh giá lại, trong đó khó nhất vẫn là thu nhập và giảm nghèo bền vững. Vì vậy, tỉnh sẽ tiếp tục ưu tiên hỗ trợ phát triển sản xuất, xây dựng vùng hàng hóa tập trung và tạo sinh kế ổn định để người dân từng bước nâng cao đời sống.
Nhìn rộng hơn, muốn tháo gỡ bài toán thu nhập ở nông thôn Điện Biên cần một chiến lược dài hơi, trong đó phải kết hợp đồng bộ giữa quy hoạch sản xuất, đào tạo nghề, tín dụng ưu đãi, liên kết doanh nghiệp và chuyển đổi tư duy sản xuất cho người dân.
Cán bộ xã Na Sang tham gia trồng Dứa cùng người dân. Ảnh: Quốc Hưng
Nông thôn mới không thể chỉ được đo bằng số lượng tiêu chí hay những tuyến đường bê tông mới mở. Giá trị cốt lõi của chương trình vẫn là nâng chất lượng sống cho người dân nông thôn. Khi người dân có việc làm ổn định, có thu nhập bền vững và thực sự nhìn thấy cơ hội phát triển trên chính mảnh đất quê hương mình, khi đó nông thôn mới mới thực sự đi vào chiều sâu.
Với Điện Biên, hành trình ấy chắc chắn còn nhiều khó khăn, nhất là ở những xã vùng cao sau sáp nhập. Nhưng nếu “nút thắt” thu nhập được tháo gỡ bằng những mô hình kinh tế phù hợp, có thị trường và có sự tham gia thực chất của người dân, thì mục tiêu giữ chuẩn, nâng chuẩn nông thôn mới sẽ không chỉ là áp lực, mà sẽ trở thành động lực phát triển bền vững cho vùng đất còn nhiều gian khó nơi cực Tây Tổ quốc.
