Tại Gia Lai, muối kiến vàng từ lâu đã trở thành món chấm đặc trưng, không thể thiếu khi thưởng thức bò một nắng hay đơn giản là ăn cùng cơm nóng. Vào mùa khô, khi những cánh rừng Tây Nguyên bắt đầu khoác lên mình màu xanh non của đọt lá mới, người dân địa phương lại vào rừng săn tìm loài kiến vàng để chế biến thứ gia vị mang đậm hương vị núi rừng.
Từ mờ sáng, anh Siu Siêm (thôn Ama Rin 2, xã Ia Pa, Gia Lai) cùng nhóm thanh niên trong làng lên đường, chiếc xe máy cũ kỹ đưa họ len lỏi qua những con đường mòn dẫn sâu vào cánh rừng xã Ia Pa.
Anh Siêm cho biết kiến vàng ngon nhất thường được tìm thấy ở những cánh rừng Tây Gia Lai, nơi chúng có kích thước lớn, bụng căng mọng. Mùa khô, khi cây cối đâm chồi nảy lộc cũng là thời điểm kiến vàng làm tổ nhiều nhất.
Việc săn kiến vàng đòi hỏi không chỉ sức khỏe mà còn cả kinh nghiệm. Tổ kiến thường ẩn mình trên cao, được kết từ lá cây, rất khó phát hiện. Anh Siêm, với đôi mắt tinh tường, nhanh chóng phát hiện một tổ kiến trên cành cây dầu. Chỉ trong chưa đầy một phút, tổ kiến đã nằm gọn trong dụng cụ của anh. Cứ thế, một buổi sáng, anh Siêm cùng 2 thanh niên đi cùng đã thu hoạch được gần chục tổ kiến.
Theo anh Siêm, người săn kiến phải có khả năng leo cây tốt và chịu được cảm giác đau rát khi bị kiến cắn. Họ phải khéo léo để tránh làm vỡ tổ. Hiện nay, kiến tươi được các cơ sở chuyên bán bò một nắng thu mua với giá 100.000-150.000 đồng/kg.
"Thời gian rảnh, tôi thường vào rừng săn kiến vàng. Một phần để làm muối ăn trong gia đình, phần còn lại bán cho các cơ sở làm bò một nắng. Mỗi ngày đi bắt kiến vàng, tôi cũng kiếm được 400.000-500.000 đồng", anh Siêm cho biết.
Kiến vàng có thể chế biến thành nhiều món ăn, nhưng phổ biến nhất vẫn là muối chấm. Kiến sau khi bắt về được làm sạch, phơi qua một nắng, sau đó rang cùng muối hạt, ớt, bột ngọt. Tùy khẩu vị, có thể để nguyên hoặc giã nhuyễn, đôi khi thêm sả để tăng hương thơm.
Những năm gần đây, muối kiến ngày càng được ưa chuộng. Người dân không chỉ sử dụng trong gia đình mà còn đem bán hoặc chế biến sẵn để phục vụ thị trường.
Bà Định Thị Hậu (SN 1963, xã Phú Túc, Gia Lai), một người có kinh nghiệm lâu năm trong việc chế biến bò một nắng, cho biết bà thường thu mua kiến tươi của người bản địa rồi làm sạch, phơi khô, rang thơm và giã cùng ớt, muối, gia vị. Sau đó, bà Hậu đóng thành các hũ nhỏ để tặng kèm bò một nắng. Khách có nhu cầu có thể mua thêm, mỗi hũ khoảng 200g, giá 20.000-30.000 đồng.
Theo bà Hậu, trước đây, khi chưa có bão lụt, một nhóm người có thể bắt được cả tạ kiến mỗi ngày. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của bão lụt và cây cối bị hư hại, lượng kiến ít đi đáng kể. Sau khi sơ chế và phơi khô, 1 tạ kiến tươi chỉ còn thu được khoảng 30kg kiến khô.
"Mỗi năm, cơ sở như của tôi thu mua khoảng 3 tấn kiến để phục vụ việc chế biến và bán kèm bò một nắng. Nhiều năm nay, do khan hiếm kiến nên cơ sở ưu tiên giữ kiến để bán kèm bò một nắng thay vì bán lẻ", bà Hậu cho hay.
Đại diện Hạt Kiểm lâm khu vực Krông Pa (Gia Lai) cho biết hoạt động săn kiến vàng của người dân bản địa vào mỗi dịp hè chưa ghi nhận gây tác động đáng kể đến hệ sinh thái rừng.
"Khi gặp người dân vào rừng, chúng tôi thường nhắc nhở tuân thủ các quy định về phòng, chống cháy rừng, tuyệt đối không sử dụng lửa để tránh nguy cơ cháy. Đồng thời, người dân săn bắt kiến không được bẻ cành lớn hay đốn hạ cây", đại diện Hạt Kiểm lâm khu vực Krông Pa thông tin.
