1. Khi tiếng hát vang lên, nhạc sĩ Phạm Tuyên ngồi lặng nghe giai điệu quen thuộc, đôi môi ông khẽ chuyển động theo. Nụ cười hiền hậu hiện lên trên gương mặt người nhạc sĩ 96 tuổi.
Có những bài hát, chỉ cần nghe vài nốt đầu tiên là ký ức đã trở về. Với “Chiếc đèn ông sao”, ký ức ấy thuộc về rất nhiều người, nhiều thế hệ trong một gia đình. Năm 1956, khi viết “Chiếc đèn ông sao”, Phạm Tuyên còn là một thầy giáo trẻ dạy Văn - Thể - Mỹ tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc. Trong số học sinh khi ấy có nhiều em là học sinh miền nam tập kết ra bắc. Xa quê, xa Tổ quốc, một mùa Trung thu ở nơi đất khách mang theo nhiều nỗi nhớ. Ông nghĩ đến chiếc đèn ông sao - món đồ chơi quen thuộc trong mỗi mùa Trung thu, một hình ảnh rất Việt Nam.
Thế là bài hát ra đời.
Nhạc sĩ Phạm Tuyên gửi tác phẩm về Đài Tiếng nói Việt Nam. Đúng Trung thu năm 1956, “Chiếc đèn ông sao” vang lên trên sóng phát thanh và nhanh chóng được phổ biến. Từ mùa Trung thu ấy, bài hát bắt đầu cuộc hành trình của mình.
Bảy mươi năm sau, những đứa trẻ vẫn hát.
2. Nhà báo Hồng Tuyến, con gái nhạc sĩ Phạm Tuyên kể rằng, trước đây từng có hai mẹ con đến thăm ông vào dịp Trung thu. Em bé hát “Chiếc đèn ông sao” tặng ông rồi nói: “Bài hát này là con hát, xong rồi mẹ con cũng hát, rồi bà con cũng hát”.
Một câu nói hồn nhiên mà gợi ra cả một mạch tiếp nối của nhiều thế hệ.
Trong bài hát có một âm thanh mà chỉ cần nghe thôi, người ta đã nghĩ đến Trung thu: “Tùng rinh rinh”. Đây là nhịp điệu múa lân, múa sư tử - những âm thanh quen thuộc trong đêm Trung thu mà nhạc sĩ Phạm Tuyên đưa vào bài hát.
Nhịp điệu ấy còn theo bài hát đi xa hơn Việt Nam.
Năm 1976, khi sang Cộng hòa Dân chủ Đức nghiên cứu về âm nhạc trên làn sóng phát thanh, Phạm Tuyên bất ngờ biết “Chiếc đèn ông sao” khá phổ biến tại đây. Những lưu học sinh Việt Nam đã mang bài hát theo và hát cho nhau nghe. Các nhạc sĩ Đức không hiểu ý nghĩa của từng lời hát nhưng vẫn cảm nhận được sự rộn ràng của giai điệu. Họ đưa bài hát vào một tuyển tập ca khúc thiếu nhi, đi cùng hình ảnh một em bé Việt Nam đội nón lá, cầm chiếc đèn ông sao.
“Đấy là sức mạnh của âm nhạc”, chị Hồng Tuyến nói, “Âm nhạc là một thứ ngôn ngữ trên thế giới, không cần phải dịch ra. Chỉ cần nghe nhịp điệu, nghe tiếng “tùng rinh rinh” như một âm thanh rất vui, mọi người đều có thể cảm nhận được”.
Nhưng “Chiếc đèn ông sao” không chỉ có câu chuyện về một đêm Trung thu vui vẻ. Bài hát từng có lời 2, được viết trong thời điểm đất nước chưa thống nhất, với những câu hát về miền nam và mong ước ngày đất nước sum họp. Sau này, khi đất nước đã hòa bình, lời 1 trở nên quen thuộc hơn với các thế hệ thiếu nhi.
3. Ngày hôm nay, những đứa trẻ lớn lên trong thời bình, đang trong căn phòng của chính nhạc sĩ đã sáng tác bài hát với nhiều cảm xúc khác nhau. Em Nguyễn Lê Huy, học sinh lớp 10 Pháp 2, Trường THPT Chuyên Chu Văn An, nói em khá hồi hộp khi biểu diễn guitar trước tác giả. “Bài “Chiếc đèn ông sao” con đã được nghe rất nhiều lần từ hồi nhỏ. Đến hiện tại, con lại được chơi bài này trước mặt tác giả của bài hát. Con thấy rất vui”, em nói.
Với em Hoàng Minh Hiếu, học sinh lớp 10 Pháp 1, Trường THPT Chuyên Chu Văn An, đây là lần đầu tiên em chơi guitar bài “Chiếc đèn ông sao”. Hiếu đã tập khá nhiều trong tuần trước buổi gặp và sau khi hoàn thành phần biểu diễn, điều em cảm thấy là “rất tự hào vì mình đã chơi được thành công bài ấy trước người nhạc sĩ sáng tác”.
Còn Nguyễn Lương Phúc, học sinh lớp 7T, Trường Lương Thế Vinh, cũng đã dành một tuần để tập chơi bài hát này chia sẻ, khi được hỏi thích nhất đoạn nào trong bài hát: Đoạn “Tùng rinh rinh” lúc nào cũng khiến con rộn rã vì nó mang đậm dấu ấn tuổi thơ. Những giai điệu ấy rất vui tươi và gợi nhắc cho con các mùa Trung thu trước”. Với một cậu bé lớp 7, có lẽ đó là cách giản dị nhất để nói về một bài hát đã 70 năm tuổi.
Những đứa trẻ hôm nay không biết mùa Trung thu năm 1956 đã diễn ra như thế nào. Các em chỉ biết bài hát qua tiếng hát của ông bà, cha mẹ, qua những buổi sinh hoạt Trung thu và rồi tự mình hát. Có lẽ đó cũng chính là điều làm nên ý nghĩa của chữ “phổ biến” trong câu chuyện âm nhạc của Phạm Tuyên.
4. Nhạc sĩ Phạm Tuyên từng được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam công nhận là nhạc sĩ có nhiều bài hát thiếu nhi được phổ biến nhất. “Phổ biến” ở đây không chỉ là những ca khúc được biết đến, mà là những bài hát thật sự đi vào đời sống. Được hát ở trường học, trong gia đình, trong những ngày lễ, những mùa Trung thu; được thế hệ này hát rồi đến thế hệ khác tiếp tục hát.
Nhưng để một bài hát đi qua được thời gian, theo chị Hồng Tuyến, chỉ được nhớ thôi chưa đủ. Mỗi thế hệ cần mang đến cho nó một đời sống mới. “Bài hát vốn có tuổi đời rất lâu rồi, đến bảy thập kỷ, nhưng khi vang lên ở thời điểm bây giờ với lứa trẻ em bây giờ, nó sẽ có màu tươi mới hơn rất nhiều”, chị nói.
Đó cũng là lý do từ năm nay, gia đình dành một phần phòng khách làm “căn phòng âm nhạc”. Những người yêu quý nhạc sĩ, yêu những ca khúc của ông có thể đến gặp gỡ, trò chuyện và cùng hát. Vào dịp Trung thu, những đứa trẻ là những vị khách đặc biệt của gia đình nhạc sĩ. Các em đến để hát, nhưng cũng để biết thêm câu chuyện phía sau những bài hát mình đang hát. Với gia đình nhạc sĩ, đó là cách để những ca khúc cũ tiếp tục một hành trình mới.
Bởi nhạc sĩ Phạm Tuyên không chỉ có “Chiếc đèn ông sao”.
Ông có khoảng 200 ca khúc dành cho thiếu nhi. Trong số đó, theo chị Hồng Tuyến, vẫn còn những tác phẩm đang nằm trên giấy, chưa được phổ biến rộng rãi. Gia đình mong những bài hát ấy cũng sẽ có cơ hội được giới thiệu, được cất lên và đi vào đời sống của khán giả.
Một bài hát được viết ra mới chỉ là điểm bắt đầu. Nó chỉ thật sự có đời sống khi có người hát, có người nghe và có một thế hệ tìm thấy mình trong đó để tiếp tục hành trình của nó.
“Chiếc đèn ông sao” đã có 70 năm như thế.
Từ Nam Ninh năm 1956 đến căn phòng âm nhạc của gia đình nhạc sĩ Phạm Tuyên hôm nay.
Từ những đứa trẻ xa quê năm 1956 đến những học sinh Hà Nội của năm 2026.
Và tiếng hát lại vang lên.
“Tùng rinh rinh...”.
Nhạc sĩ Phạm Tuyên ngồi đó, lắng nghe.
Ngoài kia, Trung thu đang về cùng giai điệu đã theo bao thế hệ trẻ em Việt Nam lớn lên.
