Tiêm kích trên tàu sân bay Mỹ tham gia chiến dịch tập kích Iran (Ảnh: Reuters).
Tổng thống Donald Trump ngày 3/5 thông báo Mỹ sẽ bắt đầu "Chiến dịch Tự do" nhằm giải phóng tàu thuyền mắc kẹt tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch với vận tải dầu mỏ toàn cầu.
"Vì lợi ích của Iran, Trung Đông và Mỹ, chúng tôi đã thông báo với các quốc gia rằng chúng tôi sẽ hướng dẫn tàu của họ ra khỏi các tuyến đường thủy đang bị hạn chế này một cách an toàn, để họ có thể tự do và thuận tiện tiếp tục công việc kinh doanh của mình", Tổng thống Trump tuyên bố.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), lực lượng chịu trách nhiệm hoạt động quân sự của Mỹ ở Trung Đông, cũng xác nhận sẽ bắt đầu hỗ trợ chiến dịch nhằm giúp giải phóng các tàu đang mắc kẹt tại eo biển Hormuz.
Tuyên bố cho biết, sự hỗ trợ của quân đội Mỹ cho chiến dịch này sẽ bao gồm các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, hơn 100 máy bay từ các căn cứ trên đất liền và trên biển, cùng 15.000 quân nhân.
Theo hãng tin Axios, sáng kiến mới của Mỹ ở eo biển Hormuz không nhất thiết bao gồm việc tàu hải quân Mỹ hộ tống các tàu thương mại.
Axios cho rằng tàu hải quân Mỹ sẽ "ở trong khu vực lân cận" trong trường hợp cần thiết để ngăn chặn quân đội Iran tấn công các tàu thương mại di chuyển qua eo biển.
Bình luận về sáng kiến hộ tống tàu thuyền của Tổng thống Trump tại eo biển Hormuz, ông Jonathan Hackett, chuyên gia về tác chiến đặc nhiệm thuộc Thủy quân lục chiến Mỹ đã nghỉ hưu, cho rằng sự chuyển hướng sang Chiến dịch Tự do phản ánh sự thu hẹp đáng kể các mục tiêu chiến tranh của Mỹ trong 60 ngày qua.
“Khi bắt đầu cuộc xung đột này, các mục tiêu mà Mỹ đã đặt ra là thay đổi chính quyền và phá hủy hệ thống hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran. Những mục tiêu đó đã dịch chuyển trong suốt 60 ngày qua theo chiều hướng kinh tế tập trung vào eo biển Hormuz. Đây dường như là một kết quả khả thi hơn và là lối thoát dễ dàng hơn cho Mỹ”, cựu sĩ quan tình báo Mỹ nhận định.
Về khía cạnh nhân đạo của chiến dịch, ông Hackett nói: “Tổng thống Trump đã mô tả đây là một chiến dịch nhân đạo, vì vậy cần phải có một số thước đo về việc mọi người đã bị mắc kẹt ở đó bao lâu và họ còn bao nhiêu lương thực và nước uống”.
Ông Hackett cũng nói thêm rằng, chiến dịch này cũng mang khía cạnh ngoại giao.
“Điều gì sẽ xảy ra nếu những người trên các con tàu này đến từ các quốc gia mà Mỹ không thân thiện? Liệu Mỹ có sẵn sàng cung cấp lương thực và chỗ trú ẩn cho những người đó, hay sẽ thay đổi ưu tiên dựa trên các mối quan hệ ngoại giao?”, cựu sĩ quan đặt câu hỏi.
Ông Hackett cảnh báo, nếu chiến dịch gặp phải sự phản đối từ Iran, tình hình có thể xấu đi nhanh chóng.
“Nếu chúng ta bắt đầu có những cuộc đối đầu, Mỹ sẽ rất nhanh chóng cạn kiệt nguồn lực. Họ sẽ không chỉ hộ tống các tàu; họ sẽ phải bảo vệ chúng. Và điều đó tạo ra một bài toán rủi ro mới cho các công ty bảo hiểm”, chuyên gia nhận định thêm.
Theo ông Hackett, Hải quân Mỹ không có đủ phương tiện để hộ tống hàng trăm tàu thuyền đang mắc kẹt ở eo biển Hormuz.
Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho biết có tới 20.000 thủy thủ đã bị mắc kẹt trên khoảng 2.000 tàu thuyền ở eo biển Hormuz kể từ khi xung đột Iran bắt đầu nổ ra từ cuối tháng 2.
“Chỉ có khoảng 12 tàu hải quân có khả năng thực hiện một số hình thức phòng thủ cho những tàu này. Trước chiến tranh, có hơn 100 lượt tàu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày. Về mặt tính toán thì điều này là không khả thi”, ông cho biết.
Iran trên thực tế đã kiểm soát một phần eo biển Hormuz kể từ khi Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công cách đây 2 tháng.
Truyền hình nhà nước Iran đưa tin, quốc hội nước này sắp thông qua một đạo luật nhằm đặt ra các hạn chế đối với những con tàu được phép đi qua eo biển Hormuz.
Vị trí eo biển Hormuz (Ảnh: BBC).
Rủi ro với Mỹ
Chuyên gia Hackett chỉ ra hai mối nguy hiểm trước mắt khi thực hiện Chiến dịch Tự do ở eo biển Hormuz.
Thứ nhất là thủy lôi. “Mỹ đã loại bỏ tất cả các tàu rà phá thủy lôi của mình vào năm ngoái. Có một số tàu được tân trang lại có thể thực hiện việc rà phá thủy lôi ở mức độ hạn chế, nhưng không có tàu chuyên dụng nào”, ông Hackett nói.
Thứ hai là năng lực hải quân của Iran. “Hải quân Iran không bị xóa sổ, bất chấp những gì quân đội và chính quyền Mỹ đã tuyên bố. Có hàng chục, nếu không muốn nói là hàng trăm, tàu tấn công nhanh cỡ nhỏ mà Hải quân Vệ binh Cách mạng Iran sở hữu có thể quấy rối hoặc đẩy lùi các tàu cố gắng đi qua eo biển”, ông Hackett nói thêm.
Người đứng đầu Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, ông Ebrahim Azizi, cảnh báo bất kỳ sự can thiệp nào của Mỹ vào quy chế hàng hải mới ở eo biển Hormuz “sẽ bị coi là vi phạm thỏa thuận ngừng bắn”.
Cố vấn quân sự của Lãnh tụ Tối cao Iran Mohsen Rezaei cũng cảnh báo Tehran có khả năng đánh chìm các tàu chiến Mỹ và phá hủy lực lượng Mỹ trong khu vực.
Chuyên gia Hackett cũng đề cập đến vấn đề bảo hiểm. Theo ông, “ngay cả khi tuyến đường thực sự an toàn, câu hỏi thực sự là liệu các công ty bảo hiểm có cho phép tàu của họ đi qua hay không; liệu họ có sẵn sàng chấp nhận rủi ro hàng triệu USD tài sản và sinh mạng trên tàu mà không có sự đảm bảo về an toàn thực sự hay không”.
Thậm chí, ông Hackett lưu ý rằng, còn có khả năng Mỹ sẵn sàng hộ tống các tàu chở dầu, nhưng không tàu nào muốn đi cùng Mỹ.
Kế hoạch của Mỹ nhằm hộ tống các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz cho đến nay vẫn để lại nhiều câu hỏi chưa được giải đáp về cách thức hoạt động.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cho biết sự hỗ trợ của họ cho các hoạt động hộ tống này sẽ bao gồm các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường, máy bay, hệ thống không người lái. Tuy nhiên, việc chúng được sử dụng như thế nào để điều tiết hoạt động di chuyển của các tàu thuyền vẫn chưa được xác định rõ.
Jennifer Parker, nhà nghiên cứu tại Viện Lowy và là cựu sĩ quan Hải quân Hoàng gia Australia, dự đoán quân đội Mỹ sẽ tăng cường hiện diện ở khu vực trong và trên eo biển Hormuz để trấn an các tàu thương mại đang cố gắng đi qua đây.
Theo chuyên gia, đây dường như là “hoạt động ít tập trung vào việc bảo vệ trực tiếp một hoặc một vài tàu thuyền, mà tập trung nhiều hơn vào việc cố gắng thay đổi tình hình trong eo biển” để các tàu “cảm thấy an toàn”.
Chiến dịch này có thể bao gồm một vài tàu chiến của Hải quân Mỹ trong eo biển và một loạt máy bay hoạt động phía trên có thể phát hiện và nhắm mục tiêu vào bất kỳ tàu thuyền nhỏ nào cố gắng tấn công các tàu thương mại.
Chuyên gia về rủi ro địa chính trị Marco Vicenzino cho rằng kế hoạch của Tổng thống Trump nhằm hộ tống các tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz là “nỗ lực phá vỡ thế bế tắc hiện tại” với Iran, vốn đã kéo dài vài tuần.
“Cả hai bên đang thăm dò lẫn nhau mà không muốn quay trở lại xung đột. Chúng tôi xem đây là một cách để cố gắng phá vỡ thế bế tắc đó, để cố gắng tạo động lực, nhưng đồng thời, luôn có nguy cơ tính toán sai lầm và nguy cơ đó rất cao”, ông Vicenzino nhận định.
Chuyên gia Vicenzino cho biết khả năng các bên quay trở lại xung đột là “có thật”.
Ông giải thích rằng đã có một “trạng thái cân bằng” mới đang được hình thành trong vài tuần qua, dưới hình thức mỗi bên “thăm dò” bên kia và mô tả nó như một “vũ điệu ở Vùng Vịnh”.
Tuy nhiên, chuyên gia về rủi ro nhấn mạnh rằng đây không chỉ là tình hình giữa Iran và Mỹ, mà hậu quả đối với thương mại và ổn định toàn cầu là “vô cùng lớn”.
Ông Vicenzino cho biết, ngay cả khi các tàu được giải phóng qua eo biển Hormuz từ ngày 4/5, cũng phải mất vài tuần hoặc thậm chí vài tháng thì ngành năng lượng mới được phục hồi.
“Đây không phải là sự thay đổi chỉ sau một đêm. Đây sẽ không phải là sự trở lại trạng thái bình thường trước đây”, chuyên gia dự đoán.
Theo Harlan Ullman, chủ tịch nhóm Killowen và là cựu sĩ quan hải quân cấp cao của Mỹ, Chiến dịch Tự do của Tổng thống Trump có thể là bước đi quan trọng đầu tiên hướng tới giải quyết cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz, nhưng chỉ khi Iran không phản đối.
“Nếu đây là khúc dạo đầu cho các cuộc đàm phán và Iran sẽ nhượng bộ trong việc cho phép tàu thuyền đi qua Vùng Vịnh, thì đây là một bước tiến tuyệt vời. Nhưng liệu eo biển có bị rải thủy lôi không? Liệu người Iran có cho phép tàu chiến Mỹ làm điều này không?”, chuyên gia Ullman đặt câu hỏi.
Ông Ullman cho biết chiến dịch này có thể bao gồm việc quân đội Mỹ hộ tống các tàu chở dầu, với sự tham gia của “lực lượng không quân và các hỗ trợ đáng kể khác”. Nhưng kết quả hoàn toàn phụ thuộc vào một yếu tố: “Liệu Iran có phản đối hay không”.
