Theo phân tích từ Yahoo Finance và The New York Times, nguyên nhân cốt lõi của nghịch lý này nằm ở bản chất của thị trường năng lượng.
Dầu mỏ là một loại hàng hóa được giao dịch trên phạm vi toàn cầu. Do đó, giá cả được quyết định bởi cán cân cung - cầu của toàn thế giới chứ không phụ thuộc vào sản lượng của một quốc gia đơn lẻ.
Ngay cả Mỹ - nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới - cũng không miễn nhiễm trước biến động địa chính trị cách xa hàng nghìn kilomet (Ảnh: Bloomberg).
Hormuz - điểm nóng của thị trường dầu
Sự hoảng loạn đã bao trùm các sàn giao dịch khi Iran gần như làm tê liệt giao thông qua eo biển Hormuz - nơi trung chuyển tới 20% lượng dầu toàn cầu. Không dừng lại ở đó, các cơ sở hạ tầng năng lượng huyết mạch trong khu vực, bao gồm nhà máy lọc dầu Ras Tanura của Saudi Aramco và hàng loạt tàu chở dầu tại Vịnh Ba Tư, đã trở thành mục tiêu tấn công.
Hệ quả là giá dầu thô - yếu tố lớn nhất cấu thành giá xăng - đã có những phiên biến động điên rồ nhất kể từ năm 1985. Dầu chuẩn Mỹ (WTI) có lúc tăng vọt 38% trong tuần, đỉnh điểm vọt lên hơn 119 USD/thùng vào sáng thứ hai (giờ Việt Nam) trước khi lùi về dưới mốc 90 USD/thùng vào phiên giao dịch hôm sau. Dầu Brent quốc tế cũng có thời điểm vượt 94 USD/thùng.
Ông Aditya Saraswat, Trưởng bộ phận nghiên cứu Trung Đông và Bắc Phi của Rystad Energy, nhận định: “Các tác động đã bắt đầu lan sang nhiều lĩnh vực, từ trung tâm dữ liệu cho tới người tiêu dùng cuối cùng - những người sẽ cảm nhận rõ nhất khi đổ xăng”.
Thực tế, giá dầu càng biến động mạnh hơn trước những thông điệp trái chiều từ Nhà Trắng. Tổng thống Donald Trump từng khiến giá dầu hạ nhiệt nhanh chóng khi tuyên bố trên CBS News rằng cuộc chiến "gần như đã hoàn tất".
Tuy nhiên, sắc xanh lập tức bao phủ thị trường khi ông rút lại bình luận này chỉ vài giờ sau đó, đồng thời cảnh báo Washington sẽ hành động cứng rắn nếu Tehran cắt đứt nguồn cung năng lượng thế giới.
Nghịch lý lọc dầu và hiệu ứng domino
Vậy vì sao Mỹ vẫn phải nhập khẩu dầu, dù mỗi ngày sản xuất hơn 13 triệu thùng? Câu trả lời nằm ở sự lệch pha của hệ thống hạ tầng.
Các nhà máy lọc dầu của Mỹ được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước, thiết kế chuyên biệt để xử lý dầu thô nặng và nhiều lưu huỳnh. Trong khi đó, sự bùng nổ sản lượng thập kỷ qua lại đến từ dầu đá phiến - loại dầu nhẹ và "ngọt" hơn rất nhiều.
Để vận hành, các nhà máy Mỹ vẫn phải nhập khẩu hàng triệu thùng dầu nặng mỗi ngày, chủ yếu từ Canada và Mỹ Latinh. Theo bà Daniela Hathorn, chuyên gia phân tích của Capital, đặc thù này cộng với vị trí địa lý giúp Mỹ "ít chịu tác động lan tỏa hơn so với châu Âu hay châu Á". Tuy nhiên, thị trường nhiên liệu tinh chế lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Khi rủi ro địa chính trị dâng cao, giá các sản phẩm tinh chế như xăng và dầu diesel thậm chí còn tăng sốc hơn cả dầu thô. Hợp đồng tương lai xăng bán buôn tại Mỹ đã vọt hơn 25%, trong khi dầu diesel tăng gần 12%.
Nếu nguồn cung nhiên liệu tinh chế toàn cầu thắt chặt, các nhà máy lọc dầu Mỹ sẽ ưu tiên xuất khẩu sang những thị trường trả giá cao, hệ quả là nguồn cung nội địa sụt giảm và kéo giá bán lẻ trong nước tăng vọt.
Túi tiền người tiêu dùng "chảy máu" tức thì
Người dân Mỹ không cần đợi đến tháng sau để thấy tác động. Theo dữ liệu từ Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá xăng trung bình toàn quốc đã leo lên mức 3,54 USD/gallon, tăng khoảng 19% kể từ khi các cuộc tấn công giữa Mỹ, Israel và Iran nổ ra.
Ông Robert Yawger, Giám đốc giao dịch năng lượng tại Mizuho, nhấn mạnh rằng mức nhảy vọt 0,119 USD/gallon chỉ qua một đêm (từ ngày 1-2/3) là cú tăng giá lớn nhất kể từ sau siêu bão Katrina tàn phá vịnh Mexico năm 2005. Áp lực còn nhân lên gấp bội khi thị trường đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sang loại xăng pha chế mùa hè vốn đắt đỏ hơn.
Các chuyên gia tính toán rằng cứ mỗi 10 USD tăng lên của một thùng dầu thô, giá xăng tại Mỹ sẽ đội thêm khoảng 0,25 USD/gallon. Nếu kịch bản tồi tệ xảy ra và giá dầu bứt phá qua mốc 100 USD/thùng, người tiêu dùng Mỹ sẽ phải gánh thêm ít nhất 0,5 USD cho mỗi gallon xăng.
"Đây không phải là điều phải chờ cả tháng mới xảy ra", ông Patrick De Haan, Trưởng bộ phận phân tích dầu mỏ của GasBuddy khẳng định. "Tác động lên túi tiền của người dân đã bắt đầu ngay từ hôm nay".
