Trong nhiều năm, tài chính số tại Việt Nam đã phát triển dựa trên ba yếu tố: tốc độ, sự tiện lợi và niềm tin. Người dùng sẵn sàng chuyển tiền qua điện thoại, xác thực online (trực tuyến) hay lưu trữ tài sản trên ví điện tử, vì họ tin rằng các giao dịch đó đủ an toàn. Chính vì thế, tốc độ phát triển của kinh tế số sẽ khó bền vững nếu không được đặt trên nền tảng niềm tin.
Và trong kỷ nguyên AI, niềm tin ấy đang đứng trước thách thức lớn. Deepfake, giả giọng nói, chatbot hay dữ liệu hành vi đang khiến các kịch bản thao túng tâm lý trở nên tinh vi hơn, cá nhân hóa hơn và có khả năng nhân rộng với chi phí ngày càng thấp.
Chống lừa đảo không chỉ là vấn đề bảo vệ hệ thống, mà là bài toán hành vi người dùng
Phát biểu tại diễn đàn "Digital Trust in Finance 2026" đầu tháng 5, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) đánh giá AI đang khiến các hình thức giả mạo và thao túng tâm lý trở nên rẻ hơn, nhanh hơn và khó nhận diện hơn bao giờ hết. Các kịch bản giả danh, deepfake, cuộc gọi tạo áp lực đang khiến ranh giới giữa "giao dịch bình thường" và "giao dịch bị dẫn dụ" ngày càng khó phân biệt.
Số liệu từ MoMo cho thấy chỉ riêng năm 2025, người Việt đã mất khoảng 8.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến. Hơn 90% trường hợp là người dùng tự tay thực hiện giao dịch dưới tác động thao túng tâm lý.
Trung tá, TS Bùi Thị Liên, chuyên gia tại Học viện An ninh Nhân dân đúc kết, điểm chung của nhiều vụ lừa đảo là nạn nhân thường bị đặt vào trạng thái hoảng loạn, sợ hãi, áp lực thời gian hoặc kỳ vọng lợi ích, khiến khả năng phản biện và kiểm chứng thông tin suy giảm đáng kể. Thực trạng này khiến cuộc chiến chống lừa đảo không còn đơn thuần là bài toán an ninh mạng, mà trở thành bài toán về hành vi người dùng và khả năng can thiệp đúng thời điểm.
"Các nền tảng tài chính thường chỉ nhìn thấy phút thứ 89 của hành trình lừa đảo", ông Nguyễn Mạnh Tường, đồng sáng lập, đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc MoMo nhận định.
Khi người dùng thực hiện giao dịch, gần như toàn bộ quá trình thao túng đã hoàn tất từ trước trên nhiều nền tảng khác nhau. Nếu chỉ tập trung vào khâu xử lý giao dịch, các nền tảng tài chính sẽ luôn ở thế phản ứng chậm hơn tốc độ tiến hóa của lừa đảo AI.
Ông Nguyễn Mạnh Tường chia sẻ tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 (Ảnh: BTC).
Chuyển từ tư duy "chặn kẻ xấu" sang tư duy "đồng hành bảo vệ người tốt khỏi việc mắc sai lầm"
"Chúng tôi đã chuyển từ tư duy chặn kẻ xấu sang tư duy đồng hành bảo vệ người tốt khỏi việc mắc sai lầm", ông Nguyễn Mạnh Tường cho hay.
Giá trị lớn nhất của AI không chỉ nằm ở việc phát hiện rủi ro nhanh hơn, mà ở khả năng chuyển các tín hiệu rủi ro thành những cảnh báo đúng thời điểm để người dùng có thêm vài giây suy nghĩ trước khi đưa ra quyết định.
Hệ thống AI của MoMo hiện phân tích đồng thời hành vi giao dịch, thiết bị, mạng lưới kết nối và ngữ cảnh sử dụng để đánh giá mức độ rủi ro trước khi giao dịch hoàn tất. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, hệ thống đưa ra cảnh báo hoặc yêu cầu xác nhận bổ sung nhằm tạo ra một "khoảng dừng" có chủ đích.
Bà Tăng Thị Hà Yên, Giám đốc Khoa học dữ liệu MoMo, chia sẻ: "Thay vì mọi trải nghiệm đều phải thật nhanh và thật mượt, đôi khi hệ thống cần tạo ra một 'khoảng dừng' để người dùng suy nghĩ trước khi đưa ra quyết định".
Kết quả thực tế cho thấy mỗi ngày hệ thống phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường và chủ động cảnh báo hơn 10.000 người dùng. 99,5% người nhận cảnh báo đã dừng lại suy nghĩ trước khi tiếp tục giao dịch.
Từ bốn khoảng cách trong mô hình chống lừa đảo hiện tại đến Liên minh Phòng thủ chủ động
Tuy nhiên, công nghệ của một nền tảng riêng lẻ vẫn chưa đủ. Hành trình lừa đảo hiện nay diễn ra xuyên suốt nhiều nền tảng: mạng xã hội, viễn thông, thương mại điện tử, tài chính, trong khi mỗi doanh nghiệp chỉ nắm một lát cắt rất nhỏ của toàn bộ hành trình đó.
Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng (A05, Bộ Công an) cho rằng không gian mạng sẽ không thể an toàn nếu mỗi cơ quan hay doanh nghiệp tiếp tục tự phòng thủ theo cách riêng lẻ. Bài toán chống lừa đảo trong kỷ nguyên AI đòi hỏi cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin nhanh hơn giữa nhiều bên.
Từ thực tế đó, MoMo đang phối hợp cùng các đối tác nghiên cứu mô hình "Liên minh Phòng thủ Chủ động", hướng tới kết nối các bên trong hệ sinh thái số như tài chính, viễn thông, mạng xã hội, thương mại điện tử và cơ quan quản lý. Mục tiêu là rút ngắn bốn khoảng cách lớn: khoảng cách tốc độ, khoảng cách dữ liệu, khoảng cách phối hợp và khoảng cách thế phòng thủ, tức chuyển từ xử lý sau thiệt hại sang phát hiện sớm, cảnh báo sớm và phòng thủ chủ động.
"Khi một người dùng ở bất kỳ đâu lên tiếng báo cáo một hành vi lừa đảo, tín hiệu đó cần có khả năng lan tỏa nhanh trong toàn bộ mạng lưới để bảo vệ hàng triệu người dùng khác trước khi kẻ xấu kịp tấn công lần tiếp theo", ông Nguyễn Mạnh Tường chia sẻ.
Trong kỷ nguyên AI, khả năng bảo vệ người dùng trước khi thiệt hại xảy ra đang dần trở thành năng lực vận hành cốt lõi, và không còn là bài toán một doanh nghiệp có thể tự giải quyết.
"Chúng ta không thể thắng nếu đi một mình", ông Nguyễn Mạnh Tường nói.
Niềm tin số, giống như mọi loại hạ tầng khác, chỉ có thể bền vững khi tất cả các bên cùng chung tay xây dựng và bảo vệ.
MoMo đang phối hợp cùng các đối tác nghiên cứu mô hình "Liên minh Phòng thủ Chủ động" (ảnh: BTC).
