Ngày 1/10 hàng năm được Liên Hợp Quốc chọn là Ngày Quốc tế Người cao tuổi. Theo ước tính từ sáng kiến Gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD) năm 2021, có hơn 14% người từ 70 tuổi trở lên mắc ít nhất một rối loạn tâm thần, trong đó trầm cảm và lo âu là những vấn đề phổ biến.
Tuy nhiên, nhiều người cao tuổi vẫn chưa được nhận diện và hỗ trợ kịp thời do tâm lý e ngại, thiếu nhận biết hoặc lo sợ kỳ thị.
Dấu hiệu cơ thể có thể cảnh báo trầm cảm ở người cao tuổi
BSCK2 Huỳnh Thị Yến Vi, Trưởng khoa Nội tổng hợp, bệnh viện đa khoa ở phường Phú Nhuận (TPHCM), cho biết sự thiếu hụt kết nối, mất vai trò trong gia đình hay những thay đổi sau nghỉ hưu có thể âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần người cao tuổi, thậm chí kéo theo nhiều vấn đề thể chất.
Người cao tuổi khám sức khỏe tại bệnh viện ở TPHCM (Ảnh: Bệnh viện cung cấp).
Bác sĩ Yến Vi phân tích, cần phân biệt sống một mình, cô lập xã hội và cảm giác cô đơn. Một người có thể sống một mình nhưng vẫn có những mối quan hệ ý nghĩa. Ngược lại, người sống cùng con cháu vẫn có thể cô đơn nếu không cảm thấy được chia sẻ, lắng nghe và kết nối.
Bên cạnh đó, người cao tuổi mắc bệnh mạn tính hoặc hạn chế vận động có thể ít ra ngoài, ít giao tiếp, từ đó tâm trạng giảm sút, ít vận động hơn, ăn ngủ kém và khó kiểm soát bệnh mạn tính.
Một khoảng trống khác là cảm giác "không còn cần thiết", khi nhiều việc trước đây do người cao tuổi đảm nhận được con cháu làm thay. Gia đình cần lưu ý việc ông bà vốn giao tiếp, sinh hoạt bình thường lại bắt đầu thu mình, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, thường xuyên nói mình "vô dụng" hoặc là gánh nặng.
"Cô đơn kéo dài, cô lập xã hội có thể làm tăng nguy cơ trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, suy giảm chất lượng cuộc sống và giảm động lực chăm sóc bản thân. Tình trạng này cũng liên quan đến nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ, tăng huyết áp, suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ, nhập viện và tử vong sớm", bác sĩ Yến Vi nhấn mạnh.
Đáng chú ý, ở người cao tuổi, trầm cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng việc nói "tôi buồn". Đôi khi dấu hiệu nổi bật lại là mất ngủ, mệt mỏi, đau nhức, chán ăn, giảm trí nhớ, thu mình hoặc liên tục lo lắng về bệnh tật. Những biểu hiện này không nên bị xem đơn thuần là "lời than" bình thường của tuổi tác.
Có nhiều dấu hiệu của cơ thể cảnh báo trầm cảm ở tuổi già (Ảnh: Bệnh viện cung cấp).
Tuổi già cũng thường đi kèm nhiều mất mát như nghỉ hưu, sức khỏe giảm sút, hạn chế đi lại, bạn bè qua đời, con cái lập gia đình hoặc chuyển đi xa. Đặc biệt, việc mất bạn đời với người cao tuổi không chỉ là mất người sống cùng, mà còn là mất người trò chuyện, chia sẻ ký ức và đồng hành mỗi ngày.
Chăm sóc người cao tuổi từ cộng đồng
Trước thực tế già hóa dân số, TPHCM hiện thí điểm 3 cơ sở chăm sóc người cao tuổi tại phường Chánh Hưng, phường Vũng Tàu và khu vực Bắc Tân Uyên. Mô hình chăm sóc không chỉ tập trung vào điều trị mà còn hướng đến theo dõi sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, phục hồi chức năng, giao tiếp xã hội và duy trì khả năng tự lập.
Bác sĩ Yến Vi cho biết, nguy cơ cô đơn, trầm cảm ở người cao tuổi có thể được nhận diện ngay tại tuyến y tế cơ sở và trong các đợt khám sức khỏe định kỳ. Khi khám các bệnh mạn tính, nhân viên y tế có thể hỏi thêm về tâm trạng, mức độ cô đơn, các mối quan hệ xã hội, giấc ngủ, ăn uống và những thay đổi trong sinh hoạt.
Các bảng hỏi (như PHQ-2, PHQ-9) hoặc thang đánh giá trầm cảm người cao tuổi (GDS) có thể hỗ trợ sàng lọc, nhưng không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.
Việc chăm sóc người cao tuổi cần được thực hiện toàn diện, cá thể hóa (Ảnh: Bệnh viện Chợ Rẫy).
Người cao tuổi cần được bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc cơ sở có khả năng đánh giá chuyên sâu khi có ý nghĩ hoặc kế hoạch tự sát, hành vi tự hại, trầm cảm nặng, suy giảm chức năng rõ rệt, bỏ ăn uống, suy kiệt, hoang tưởng, ảo giác hoặc các biểu hiện loạn thần.
Theo các chuyên gia Bệnh viện Chợ Rẫy, người cao tuổi không chỉ gặp bệnh lý riêng lẻ mà còn có thể gặp hội chứng suy yếu, suy dinh dưỡng, giảm khối cơ, té ngã và sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc. Vì vậy, việc chăm sóc cần được thực hiện toàn diện, cá thể hóa và có sự phối hợp giữa nhiều chuyên khoa.
Chuyên gia khuyến cáo, người cao tuổi cần duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, vận động đều đặn với cường độ phù hợp, tuân thủ điều trị, chủ động phòng ngừa té ngã và tầm soát bệnh định kỳ, đặc biệt khi có tăng huyết áp, thừa cân, rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử gia đình mắc đái tháo đường.
Khi xuất hiện đau ngực, khó thở, yếu liệt đột ngột, rối loạn ý thức, té ngã, sốt kéo dài, ăn uống kém hoặc tình trạng sức khỏe thay đổi bất thường, người cao tuổi cần được đưa đến cơ sở y tế sớm để khám và can thiệp kịp thời.
