Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vừa có cuộc cải tổ chính quyền sâu rộng (Ảnh: Reuters).
Chỉ trong vòng 3 ngày, từ 12/7 khi Tổng thống Volodymyr Zelensky bất ngờ thông báo “Ukraine đang thay đổi chiến lược chính trị” cho tới ngày 14/7 khi quốc hội chính thức thông qua đơn từ chức của Thủ tướng Yulia Svyrydenko, chính trường Kiev đã trải qua một trong những biến động nhân sự gây chú ý.
Đây là lần cải tổ nội các lớn thứ tư kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện vào Ukraine tháng 2/2022 và là lần thứ hai ông Zelensky thay thế người đứng đầu chính phủ trong thời chiến.
Quốc hội Ukraine ngày 14/7 đã thông qua việc miễn nhiệm Thủ tướng Yulia Svyrydenko. Theo quy định của Hiến pháp Ukraine, toàn bộ nội các cũng tự động từ chức theo quyết định này.
Người kế nhiệm bà Svyrydenko được ông Zelensky chỉ định là là ông Serhii Koretskyi - Tổng giám đốc tập đoàn năng lượng quốc gia Naftogaz. Quốc hội đã bỏ phiếu phê chuẩn thành phần chính phủ mới trong ngày 16/7.
Đợt cải tổ diễn ra trong bối cảnh cuộc xung đột Nga - Ukraine bước sang năm thứ năm chưa có hồi kết, các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của Nga vào hạ tầng năng lượng Ukraine ngày một dữ dội, trong khi tiến trình đàm phán hòa bình vẫn giậm chân tại chỗ.
Việc thay đổi hàng loạt vị trí chủ chốt trong bộ máy hành pháp, theo giải thích chính thức từ Văn phòng Tổng thống, nhằm 3 mục tiêu lớn: (i) Tái cấu trúc chính sách đối ngoại theo hướng “mỗi hướng đi có một người chịu trách nhiệm”. (ii) Tăng cường năng lực ứng phó khủng hoảng năng lượng trước mùa đông thứ năm của cuộc chiến. (iii) Tạo động lực điều hành mới cho một chính phủ thời chiến không thể được kiểm định qua bầu cử.
Định hình lại chiến lược đối ngoại
Trong bài đăng dài trên mạng xã hội X tối 12/7, ông Zelensky viết rằng “mỗi hướng ưu tiên trong chính sách đối ngoại sẽ được giao cho một cá nhân cụ thể, có kinh nghiệm sâu rộng, đủ khả năng hiện thực hóa các thỏa thuận đã đạt được ở cấp lãnh đạo và đáp ứng kỳ vọng của người dân Ukraine”.
Theo Euromaidan Press, danh sách ưu tiên mà Tổng thống Ukraine liệt kê bao gồm: thỏa thuận với Mỹ về việc cấp phép cho Ukraine tự sản xuất tên lửa phòng không Patriot, tham gia dự án lá chắn phòng thủ tên lửa của châu Âu, đẩy nhanh tiến trình đàm phán gia nhập EU, “thiết lập lại” quan hệ với Ba Lan và Hungary, mở rộng hợp tác kinh tế - an ninh với các quốc gia vùng Vịnh, đồng thời tăng cường vận động Trung Quốc và các tổ chức quốc tế trong nỗ lực chấm dứt xung đột.
Bối cảnh trực tiếp thúc đẩy tuyên bố này là cuộc gặp giữa Tổng thống Zelensky và Tổng thống Donald Trump bên lề Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ). Tại đó, ông Trump đồng ý cấp phép để Ukraine sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot trong nước - một trong những đòi hỏi được Kiev theo đuổi lâu nay nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài trong bối cảnh kho dự trữ tên lửa đánh chặn cạn kiệt.
Chỉ vài ngày sau, ngày 13/7, Ukraine cùng 9 quốc gia châu Âu tuyên bố thành lập một liên minh phòng thủ tên lửa, trong khi Tổng thống Pháp thông báo Paris sẽ cấp phép cho Ukraine sản xuất tên lửa đánh chặn Aster và chuyển giao thêm các tổ hợp phòng không SAMP/T thế hệ mới.
Những diễn biến dồn dập này cho thấy việc “cá nhân hóa trách nhiệm” từng mảng đối ngoại, như ông Zelensky mô tả, không phải là khẩu hiệu suông mà gắn liền với loạt thỏa thuận cụ thể cần người trực tiếp giám sát triển khai.
Một mắt xích đáng chú ý của kế hoạch nhân sự là số phận của bà Svyrydenko. Ông Zelensky cho biết đã “đề nghị bà đảm nhận một hướng đi mới và quan trọng trong quan hệ với một đối tác chủ chốt”, nhưng không nêu cụ thể. Bà Svyrydenko đã được bổ nhiệm làm Đại sứ Ukraine tại Mỹ, thay cho bà Olha Stefanishyna - người mới giữ vị trí này chưa đầy một năm.
Lý do được cho là bà Svyrydenko có quan hệ làm việc tốt với chính quyền Trump, từng trực tiếp đàm phán lại thỏa thuận hợp tác khoáng sản Mỹ - Ukraine năm 2025, biến một dự thảo ban đầu bị xem là bất lợi cho Kiev thành thỏa thuận cân bằng hơn cho cả hai phía.
Nhìn từ góc độ phân tích chính sách, giới phân tích cho rằng đợt cải tổ lần này “được thúc đẩy chủ yếu bởi các mục tiêu đối ngoại, hơn là bởi những vấn đề kinh tế hay chính sách xã hội trong nước”.
Theo ông, ông Zelensky đang tìm cách cá nhân hóa các mặt trận ngoại giao then chốt bằng cách gắn mỗi mối quan hệ với một nhân vật cụ thể, giàu kinh nghiệm. Việc điều chuyển bà Svyrydenko sang phụ trách quan hệ với Mỹ, trong cách nhìn của Natrass, phản ánh mức độ phụ thuộc mang tính sống còn của Kiev vào sự ủng hộ từ Mỹ.
Ở góc nhìn khác, chuyên gia Volodymyr Fesenko, người đứng đầu Viện nghiên cứu Penta (Kiev), nhận định việc thay đổi nhân sự ngoại giao, trong đó có khả năng bà Stefanishyna trở về nước, dường như đã được ông Zelensky “gộp chung” vào một đợt cải tổ lớn hơn theo phong cách hành động quen thuộc của Tổng thống Ukraine - tức là kết hợp nhiều thay đổi nhân sự cùng lúc. Cách tiếp cận này vừa giúp giảm thiểu chi phí chính trị của từng quyết định riêng lẻ, vừa cho phép Tổng thống định hình lại toàn bộ ê-kíp điều hành theo một logic thống nhất.
An ninh năng lượng và “mùa đông thứ năm” của cuộc chiến
Nếu như mảng đối ngoại giải thích vì sao các vị trí đại sứ và một số ghế trong nội các cần thay đổi, thì bài toán năng lượng lại lý giải trực tiếp vì sao ông Zelensky chọn thủ tướng lại là một nhà quản lý doanh nghiệp năng lượng thay vì một chính khách chuyên nghiệp. Trong tuyên bố cải tổ, ông Zelensky nhấn mạnh: “Một ưu tiên cực kỳ quan trọng là chuẩn bị cho mùa đông và Ukraine phải sẵn sàng trước mọi mối đe dọa có thể xuất hiện”.
Ông Koretskyi, người điều hành Naftogaz từ tháng 5/2025; trước đó lãnh đạo 2 doanh nghiệp dầu khí nhà nước Ukrnafta và Ukrtatnafta từ tháng 11/2022, được chọn làm Thủ tướng không phải điều ngẫu nhiên.
Theo Euronews, ông Koretskyi, 48 tuổi, đã tháp tùng Tổng thống Zelensky tới Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara hồi đầu tháng 7 vừa qua, một chi tiết khiến giới quan sát tại Kiev cho rằng ông đang được “thử vai” cho một vị trí cao hơn.
Sau cuộc gặp riêng ngày 12/7, ông Zelensky công khai khen ngợi “sự lãnh đạo hiệu quả” của ông Koretskyi tại Naftogaz và Ukrnafta, nhấn mạnh ông đã “bảo đảm lợi ích quốc gia của Ukraine được giữ vững” trong một lĩnh vực “cực kỳ phức tạp, nơi nhiều lợi ích đan xen”.
Việc ưu tiên nhà quản lý ngành năng lượng cho vị trí đứng đầu chính phủ phản ánh tính toán chiến lược rộng hơn: khả năng chống chịu của hạ tầng năng lượng Ukraine hiện được xem là biến số có thể tác động trực tiếp đến sức bền của toàn bộ nỗ lực kháng chiến, tương đương với tầm quan trọng của các mặt trận quân sự.
Thỏa thuận cấp phép sản xuất Patriot mà ông Trump công bố tại Ankara, cùng liên minh phòng thủ tên lửa với 9 nước châu Âu, đều là những mảnh ghép nhằm giải quyết đồng thời hai bài toán: bảo vệ lưới điện trước các đợt không kích, đồng thời giảm sự phụ thuộc của Kiev vào nguồn cung tên lửa đánh chặn từ bên ngoài.
Việc đặt một chuyên gia năng lượng vào vị trí điều phối toàn bộ chính phủ, do đó, được nhiều nhà quan sát Ukraine diễn giải là một quyết định mang tính “quản trị khủng hoảng” nhiều hơn là một lựa chọn chính trị thuần túy - phản ánh đúng tinh thần “chính phủ đấu tranh thời chiến”.
Bài toán đổi mới quyền lực thời chiến
Bên cạnh hai động lực đối ngoại và năng lượng, một tầng lý do sâu xa hơn và gây tranh cãi hơn liên quan đến di sản chính trị của vụ bê bối tham nhũng bùng nổ hồi tháng 11/2025, liên quan đến một số nhân vật thân cận với Tổng thống Zelensky.
Một khía cạnh khác gắn với logic “đổi mới bộ máy thời chiến” là thực tế Ukraine không thể tổ chức bầu cử trong điều kiện thiết quân luật. Ông Zelensky vẫn tại nhiệm do các cuộc bầu cử thời chiến bị cấm theo luật hiện hành, và đã định kỳ cải tổ chính phủ như một nỗ lực để tạo động lực mới cho bộ máy điều hành.
Việc thay đổi các vị trí đứng đầu cơ quan thực thi pháp luật - mà ông Zelensky công bố nhưng chưa nêu cụ thể danh tính - cũng nằm trong logic tương tự: khi lá phiếu của cử tri chưa thể phát huy vai trò kiểm định, thì các đợt tái cơ cấu nhân sự cấp cao trở thành công cụ thay thế duy nhất để đưa vào bộ máy những gương mặt được xem là có năng lực hơn, đồng thời xử lý những tồn đọng liên quan đến hiệu quả điều hành và các nghi vấn tiêu cực.
Tuy nhiên, không phải mọi phản ứng đều đồng thuận với cách giải thích chính thức từ Kiev. Một nghị sĩ giấu tên thuộc đảng “Đầy tớ Nhân dân” nói với Kiev Independent rằng đây là “tình huống kỳ lạ”, bởi “việc từ chức của nội các thường là biện pháp cuối cùng... thường xảy ra vào mùa thu, khi mùa chính trị bắt đầu và người ta chờ đợi một số thay đổi chính trị do không có bầu cử”.
Vị nghị sĩ trên cho rằng có thể tồn tại “những lý do đặc biệt” phía sau đợt cải tổ, và nhận định đây “giống một bước đi phòng ngừa” hơn là một quyết định được lên kế hoạch dài hạn.
Phản ứng từ các đối tác châu Âu của Ukraine cũng đan xen giữa ủng hộ và lo ngại. Trong khi các nước “Liên minh sẵn sàng” nhóm họp tại Paris ngày 13/7 - chỉ một ngày sau tuyên bố cải tổ - tiếp tục khẳng định cam kết hỗ trợ quân sự và xây dựng năng lực phòng thủ dài hạn cho Kiev, thì trước đó, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk từng cảnh báo chính vụ bê bối tham nhũng liên quan đến giới chức Ukraine đã khiến việc huy động sự ủng hộ dành cho Kiev tại các nước đồng minh trở nên khó khăn hơn.
Đó là một nhắc nhở cho thấy niềm tin của công chúng phương Tây vào tính minh bạch của bộ máy Ukraine vẫn là một tài sản chính trị cần được bảo vệ, đặc biệt trong bối cảnh viện trợ quân sự và tài chính cho Kiev vẫn phụ thuộc phần lớn vào sự ủng hộ liên tục từ các nghị viện phương Tây.
Về phía Nga, mặc dù Điện Kremlin chưa đưa ra bình luận trực tiếp về việc thay Thủ tướng, người phát ngôn Dmitry Peskov trong các phát biểu gần đây tiếp tục nhấn mạnh lập trường cho rằng chính quyền Kiev “hiện không có ý định hướng tới một giải pháp hòa bình”, đồng thời chỉ trích các sáng kiến hợp tác quốc phòng ngày càng sâu rộng giữa Ukraine và châu Âu là hành động “kéo dài xung đột” - một cách gián tiếp cho thấy Nga nhìn nhận đợt tái cơ cấu quyền lực tại Kiev, đi kèm các thỏa thuận vũ khí mới, như một phần trong nỗ lực của phương Tây nhằm củng cố khả năng kháng cự lâu dài của Ukraine, chứ không phải một dấu hiệu của sự suy yếu nội bộ như một số nhà bình luận thân Nga cố gắng khắc họa.
Dù kết quả cuối cùng ra sao, có thể thấy rõ ràng cuộc cải tổ lần này không đơn thuần là một sự kiện nhân sự đơn lẻ, mà là điểm hội tụ của nhiều áp lực cùng lúc: nhu cầu tận dụng cơ hội ngoại giao hiếm hoi khi quan hệ với Mỹ đang ấm lên, đòi hỏi cấp bách về bảo đảm an ninh năng lượng trước một mùa đông thứ 5 được dự báo sẽ khắc nghiệt không kém những năm trước và bài toán chính trị nội bộ của chính quyền thời chiến đang tìm cách đổi mới hình ảnh, duy trì sự ổn định trong bối cảnh “thiết quân luật”.
Sự giao thoa giữa 3 nhóm động lực đó, hơn là bất kỳ một nguyên nhân đơn lẻ nào, mới là điều lý giải đầy đủ nhất cho quyết định cải tổ chính phủ mà Tổng thống Zelensky vừa khởi xướng.
