Tàu sân bay USS Enterprise (CVN-65) năm 1998 (Ảnh: Hải quân Mỹ).
Hợp đồng 418,5 triệu USD
Tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân đầu tiên của Hải quân Mỹ, USS Enterprise (CVN-65), đã ngừng hoạt động vào năm 2012 và chính thức bị loại biên vào tháng 2/2017. Con tàu phục vụ hơn 50 năm và tại thời điểm ngừng hoạt động là tàu được biên chế lâu đời thứ 3 của Hải quân Mỹ.
Những người đam mê lịch sử hải quân từng kêu gọi chuyển USS Enterprise thành bảo tàng, nhưng ý tưởng này bị đánh giá là quá tốn kém, chủ yếu vì con tàu phải được tháo dỡ một phần để loại bỏ 8 lò phản ứng hạt nhân.
Sau 14 năm ngừng hoạt động và gần 10 năm xuất biên chế, Hải quân Mỹ đã phối hợp với các nhà thầu để tìm cách tháo dỡ an toàn các lò phản ứng hạt nhân và tái chế phần còn lại của con tàu. Đây không chỉ là một quá trình kéo dài mà còn cực kỳ tốn kém.
Theo thông báo hợp đồng của Bộ Quốc phòng Mỹ ngày 16/7, công ty NorthStar Maritime Dismantlement Services có trụ sở tại bang Vermont đã được trao hợp đồng trị giá 418,5 triệu USD để tháo dỡ hoàn toàn, tái chế và xử lý USS Enterprise.
“Theo hợp đồng này, USS Enterprise sẽ được tháo dỡ hoàn toàn và toàn bộ vật liệu thu được sẽ được tái chế hoặc xử lý đúng theo quy định. Các vật liệu nguy hiểm, bao gồm chất thải phóng xạ mức độ thấp, sẽ được đóng gói và vận chuyển an toàn tới các cơ sở được cấp phép. Công việc sẽ được thực hiện tại khu vực Mobile, bang Alabama và dự kiến hoàn thành vào tháng 9/2030”, thông báo nêu rõ.
Hải quân Mỹ đã mất nhiều năm để tìm phương án tái chế con tàu lịch sử này, bao gồm việc cân nhắc giữa việc sử dụng các công ty tháo dỡ thương mại và các xưởng đóng tàu nhà nước.
Trong giai đoạn 2012-2017, Hải quân Mỹ đã dỡ bỏ toàn bộ nhiên liệu hạt nhân còn lại trên tàu, sau đó USS Enterprise được neo đậu tại xưởng đóng tàu Newport News ở bang Virginia trong khi chờ kế hoạch tái chế cuối cùng.
Khi USS Enterprise được thiết kế và đóng mới vào thập niên 1950, rất ít người nghĩ tới việc con tàu sẽ kết thúc vòng đời như thế nào.
Hợp đồng được công bố tuần này thực tế là lần thứ 2 NorthStar Maritime Dismantlement Services giành được gói thầu này.
Năm 2025, Hải quân Mỹ từng trao cho công ty hợp đồng trị giá 536,7 triệu USD. Tuy nhiên, công ty HII ShipCycle đã nộp đơn khiếu nại, cho rằng họ bị loại khỏi quá trình đấu thầu một cách không công bằng do lỗi kỹ thuật và sự cố máy tính.
Đầu năm nay, Tòa án Khiếu kiện Liên bang Mỹ đứng về phía HII, cho rằng quyết định loại công ty này của Hải quân Mỹ là “tùy tiện và thiếu cơ sở”. Tòa cũng nhận định mức giá chào thầu của HII thấp hơn đáng kể và yêu cầu tạm dừng hợp đồng với NorthStar để đánh giá lại hồ sơ dự thầu.
Sau vòng đấu thầu thứ hai, Hải quân Mỹ tiếp tục chọn NorthStar nhưng với giá trị hợp đồng mới chỉ còn 418,5 triệu USD, thấp hơn khoảng 118 triệu USD (22%) so với lần trước.
Mức giá này cũng thấp hơn ước tính ban đầu của Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO).
Quy trình tháo dỡ và tái chế
Hợp đồng theo hình thức giá cố định đồng nghĩa với việc NorthStar và các đối tác phải hoàn thành toàn bộ công việc với số tiền đã thỏa thuận, bất kể chi phí thực tế cuối cùng là bao nhiêu.
Theo giới quan sát, điều này “chuyển phần lớn rủi ro tài chính sang phía nhà thầu thay vì chính phủ nếu chi phí phát sinh vượt dự kiến”.
Công việc tái chế sẽ được tiến hành tại Mobile, nơi mọi bộ phận của con tàu sẽ được xử lý theo một trong hai cách.
Thép và các vật liệu không nguy hại sẽ được tháo rời rồi đưa vào quy trình tái chế thông thường. Các vật liệu nguy hiểm như chất thải phóng xạ mức độ thấp, amiăng dùng trong lớp cách nhiệt và các bộ phận trên tàu, cùng nhiều kim loại độc hại khác sẽ được đóng gói cẩn thận để xử lý tại các cơ sở được cấp phép.
Đây là quá trình rất phức tạp, nhiều rủi ro và tốn kém, nên giá thành của hợp đồng tháo dỡ rất cao.
Theo Naval News, hơn 35.000 tấn thép thu hồi từ USS Enterprise có thể được sử dụng để chế tạo USS Enterprise (CVN-80), tàu sân bay lớp Gerald R Ford thứ 3 đang được đóng mới.
Theo kế hoạch hiện nay, con tàu mới sẽ được bàn giao vào khoảng tháng 3/2031 hoặc có thể muộn hơn do chương trình đóng tàu sân bay lớp Gerald R Ford đang bị chậm tiến độ.
USS Enterprise sẽ là tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân đầu tiên của Hải quân Mỹ được rã sắt vụn, nhưng chắc chắn không phải là chiếc cuối cùng.
USS Nimitz (CVN-68), vừa trở về căn cứ Norfolk đầu tháng này, dự kiến bị loại biên vào tháng 3/2027. Sau đó, con tàu sẽ bước vào chương trình tháo dỡ kéo dài nhiều năm tại xưởng Newport News Shipbuilding.
Khác với USS Enterprise có tới 8 lò phản ứng hạt nhân, USS Nimitz chỉ có 2 lò phản ứng. Tuy nhiên, quá trình tháo dỡ vẫn sẽ kéo dài và tiêu tốn rất nhiều tiền bạc.
Về lâu dài, toàn bộ 10 tàu sân bay lớp Nimitz rồi đến các tàu sân bay lớp Gerald R. Ford cũng sẽ phải được tháo dỡ và tái chế.
Các kinh nghiệm rút ra từ mỗi con tàu sẽ giúp quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Dù vậy, đây gần như chắc chắn sẽ là gánh nặng tài chính mà Hải quân Mỹ phải đối mặt trong nhiều thập niên tới.
Ít nhất với hai tàu sân bay chạy bằng động cơ thông thường cuối cùng của Mỹ là USS Kitty Hawk (CV-63) và USS John F. Kennedy (CV-67), Hải quân Mỹ còn bán được chúng để tháo dỡ phế liệu. Dù chỉ thu về 1 xu Mỹ cho mỗi tàu, khoản tiền đó vẫn tốt hơn rất nhiều so với việc phải chi hàng trăm triệu USD để tháo dỡ nhiên liệu, nguyên liệu và tái chế các tàu sân bay chạy bằng năng lượng hạt nhân.
