Tổng thống Nga Vladimir Putin (Ảnh: Reuters).
Sau hơn 4 năm đối mặt với mạng lưới trừng phạt kinh tế, tài chính và công nghệ rộng lớn của Mỹ/phương Tây, kinh tế Nga bước sang những tháng cuối năm 2026 trong trạng thái khá đặc biệt: chưa rơi vào suy thoái như nhiều dự báo, nhưng cũng không còn duy trì tốc độ tăng trưởng cao của 2 năm trước.
Sản xuất, tiêu dùng và thu nhập thực tế tại Nga vẫn giữ được sức chống chịu; hệ thống ngân hàng tiếp tục có lợi nhuận; thị trường lao động duy trì trạng thái rất chặt chẽ. Đổi lại, Moscow phải đối mặt với tình trạng lạm phát kéo dài, lãi suất cao, đầu tư suy giảm, ngân sách thâm hụt lớn hơn, ngành năng lượng chịu sức ép ngày càng rõ và cấu trúc tăng trưởng phụ thuộc mạnh vào chi tiêu nhà nước.
Tăng trưởng vẫn có, nhưng tốc độ đã chậm lại
Theo VZ, bức tranh kinh tế Nga cuối tháng 9 cho thấy một nghịch lý rằng sức ép bên ngoài (trừng phạt) tiếp tục gia tăng mạnh, nhưng GDP vẫn tiếp tục mở rộng.
Ngày 24/9, Bộ trưởng Phát triển Kinh tế Nga Maxim Reshetnikov cho biết Chính phủ nước này đã nâng mức dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 từ 0,4% lên 0,6%, năm 2027 tăng lên 1,4%, năm 2028 - 1,9% và năm 2029 là 2,4%. Bộ Phát triển Kinh tế Nga gọi đây là kịch bản tương đối thận trọng và thừa nhận các rủi ro bên ngoài vẫn có thể khiến nền kinh tế ‘lệch’ khỏi quỹ đạo dự báo.
Con số 0,6% thấp hơn nhiều so với mức tăng mạnh của những năm trước. Ngân hàng Trung ương Nga ước tính GDP năm nay chỉ tăng 0,5%, sau mức 1% năm 2025 và 4,9% năm 2024. Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo mức tăng khoảng 0,8%, đồng thời cho rằng điều kiện tài chính chặt chẽ và dư địa kích thích ngân sách giảm sẽ tiếp tục hạn chế tiêu dùng và đầu tư.
Dữ liệu ngắn hạn cũng phản ánh trạng thái giảm tốc nhưng chưa co lại. Hãng tin Reuters dẫn nguồn từ Bộ Phát triển Kinh tế Nga cho biết GDP tháng 7 tăng khoảng 0,6% so với cùng kỳ, giảm từ 1,7% trong tháng 6.
Trong khi đó, chỉ số PMI sản xuất của S&P Global tháng 7 đạt 50,7 điểm, mức cao nhất trong 18 tháng và vẫn trên ngưỡng 50 điểm phân chia tăng trưởng với thu hẹp. Sản lượng và đơn hàng trong nước cải thiện, dù đơn hàng xuất khẩu tiếp tục yếu và niềm tin doanh nghiệp giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 2020. Điều này cho thấy Nga vẫn tăng trưởng bất chấp trừng phạt, nhưng nền kinh tế nước này đang chuyển từ giai đoạn tăng nóng sang tăng trưởng chậm lại.
Vì sao sức chống chịu vẫn lớn?
Một là, Nga đã dần thích nghi với môi trường trừng phạt quốc tế. Sau cú sốc năm 2022, dòng thương mại Nga chuyển mạnh về phía châu Á, Trung Đông và các nền kinh tế không tham gia trừng phạt, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ nổi lên như những khách hàng quan trọng đối với dầu Nga. Hàng tiêu dùng, linh kiện và thiết bị ngày càng được nhập thông qua các chuỗi cung ứng mới. Quá trình này không loại bỏ chi phí của trừng phạt nhưng giúp nền kinh tế tránh bị cô lập hoàn toàn khỏi thương mại quốc tế.
Hai là, cầu nội địa vẫn tương đối mạnh. Ngân hàng Trung ương Nga đánh giá tiêu dùng tiếp tục được hỗ trợ bởi thu nhập hộ gia đình tăng, trong khi hoạt động đầu tư có dấu hiệu phục hồi ở một số lĩnh vực. Chính sách tài khóa cũng tiếp tục đóng góp đáng kể vào tổng cầu. Đây là điểm rất quan trọng để giải thích sức chống chịu của Moscow.
Nền kinh tế Nga hiện được hỗ trợ mạnh bởi đơn đặt hàng công, công nghiệp quốc phòng, xây dựng, logistics và những ngành liên quan đến thay thế nhập khẩu. Chi tiêu ngân sách cao tạo việc làm, nâng tiền lương và lan tỏa một phần sức mua sang khu vực dân sự.
Thị trường lao động đặc biệt chặt chẽ. Khảo sát tháng 9 của Ngân hàng Trung ương Nga dự báo tỷ lệ thất nghiệp trung bình năm 2026 chỉ 2,2%, trong khi tiền lương danh nghĩa có thể tăng hơn 10%. Đây vừa là nguồn hỗ trợ tiêu dùng, vừa là biểu hiện của một vấn đề cấu trúc: Nga đang thiếu lao động trong nhiều ngành.
Hệ thống tài chính cũng chưa xuất hiện cuộc khủng hoảng lớn. Sberbank, ngân hàng lớn nhất Nga, đầu tháng 9 cho biết đang hướng tới lợi nhuận kỷ lục trong năm 2026, vượt mức 1.700 tỷ rúp năm trước. Tổng giám đốc German Gref đồng thời cảnh báo tiêu dùng bắt đầu chậm lại từ tháng 6, cho thấy sức khỏe hệ thống ngân hàng và sức mạnh của kinh tế thực không hoàn toàn đồng nhất.
Như vậy, trừng phạt quốc tế không làm kinh tế Nga ngừng hoạt động. Moscow đã chuyển hướng thương mại, duy trì chi tiêu công lớn, phát triển các kênh tài chính và logistics thay thế, đồng thời tận dụng nguồn thu hàng hóa để duy trì hoạt động trong nước, tuy nhiên, thích nghi không có nghĩa là không chịu tổn thất.
Thủ đô Moscow của Nga (Ảnh minh họa: Reuters).
Năng lượng vẫn là trụ cột, nhưng sức ép ngày càng rõ
Nguồn thu từ dầu khí từng đóng vai trò như “tấm đệm” quan trọng giúp Nga chống chịu trừng phạt. Đến năm 2026, tấm đệm này vẫn tồn tại, song ngày càng chịu nhiều sức ép.
Hãng tin Reuters dẫn dự thảo dự báo của Chính phủ Nga cho biết sản lượng dầu nước này năm 2026 có thể giảm xuống khoảng 494,2 triệu tấn, tương đương 9,88 triệu thùng/ngày - mức thấp nhất kể từ năm 2009. Xuất khẩu sản phẩm dầu cũng thấp hơn đáng kể dự báo trước đó. Một phần nguyên nhân là hạn chế từ thị trường châu Âu, các lệnh trừng phạt và sức ép đối với ngành lọc dầu.
Khí đốt thể hiện rõ hơn quá trình mất một số thị trường truyền thống. Bộ Phát triển Kinh tế Nga hạ mức dự báo sản lượng khí năm 2026 xuống 683,1 tỷ m³. Xuất khẩu khí đốt đường ống sang châu Âu năm 2025 chỉ khoảng 18 tỷ m³, giảm 44% và xuống mức thấp nhất kể từ thập niên 1970. Nga đang tăng LNG và mở rộng hướng sang châu Á, nhưng tốc độ thay thế chưa đủ để tái tạo quy mô thị trường châu Âu trước đây.
Điều đáng chú ý là ngày 28/9 vừa qua, Nga tiếp tục hạn chế công bố thông tin về xuất khẩu, tuyến vận chuyển, người mua và giá năng lượng. Trang tin VZ nhận định rằng mục tiêu của động thái này là khiến việc theo dõi, thực thi các biện pháp trừng phạt khó khăn hơn. Việc dữ liệu ngày càng thiếu minh bạch cũng đồng nghĩa với việc mọi đánh giá về ngành năng lượng Nga cần có độ thận trọng lớn hơn.
Tuy vậy, giá năng lượng quốc tế tăng cao trong năm 2026 do bất ổn ở Trung Đông lại tạo ra một phần thuận lợi cho Nga. Giá bán cao hơn và đồng rúp yếu có thể giúp tăng nguồn thu ngân sách tính bằng nội tệ, bù một phần cho sự suy giảm sản lượng và chi phí thương mại gia tăng. Đây là lý do tác động của trừng phạt quốc tế đối với Nga không vận động theo đường thẳng: hiệu quả của chúng còn phụ thuộc vào giá dầu thế giới, nhu cầu của Trung Quốc, Ấn Độ, tuyến thanh toán, mức độ tuân thủ của các nước thứ ba.
Ngân sách: nguồn sức mạnh đồng thời là điểm dễ tổn thương
Nếu có một động lực giữ nền kinh tế Nga tiếp tục tăng trưởng, đó là chi tiêu nhà nước. Nhưng đây cũng đang trở thành một trong những điểm gây sức ép lớn nhất.
Chi tiêu quốc phòng tiếp tục chiếm vị trí đặc biệt. Ngân sách ban đầu cho quốc phòng năm 2026 là 12.100 tỷ rúp. Đáng chú ý hơn, dự thảo cho năm 2027 nâng chi tiêu quốc phòng lên khoảng 17.100 tỷ rúp, cao hơn 27% so với kế hoạch ban đầu và là mức cao nhất kể từ khi xung đột Ukraine bắt đầu.
Sự lựa chọn này mang lại tác dụng kích thích ngắn hạn: nhà máy có đơn hàng, công nhân có việc làm và tiền lương, chuỗi cung ứng được mở rộng. Nhưng về dài hạn, câu hỏi là bao nhiêu nguồn lực đang được chuyển từ những lĩnh vực có khả năng nâng cao năng suất dân sự sang những lĩnh vực phục vụ nhu cầu quân sự.
Kế hoạch ngân sách năm 2027 dự kiến giảm chi cho một số lĩnh vực xã hội, giáo dục, y tế và đầu tư kinh tế trong khi tăng mạnh quốc phòng. Chi phí trả lãi nợ cũng đi lên do lãi suất và vay nợ cao hơn. GDP có thể tiếp tục tăng khi nhà nước chi tiêu lớn, nhưng điều đó không nhất thiết đồng nghĩa năng suất, đầu tư tư nhân và năng lực nâng cao mức sống dài hạn tăng với cùng tốc độ.
Các lệnh trừng phạt khiến Nga mất phần đáng kể thị trường khí đốt châu Âu, phải bán hàng hóa thông qua các tuyến phức tạp hơn, chịu hạn chế tiếp cận công nghệ và vốn phương Tây; đầu tư suy giảm, chi phí logistics tăng và ngân sách ngày càng chịu áp lực. Khoảng 210 tỷ euro tài sản có chủ quyền của Nga vẫn bị đóng băng tại EU, trong khi nhiều doanh nghiệp phương Tây đã rời hoặc thu hẹp hoạt động tại Nga.
Nhưng dự đoán cho rằng trừng phạt có thể nhanh chóng làm Nga rơi vào khủng hoảng đã không trở thành hiện thực. Một nền kinh tế lớn, có tài nguyên, nền công nghiệp đáng kể, dự trữ tài khóa, khả năng kiểm soát dòng vốn và quan hệ thương mại rộng với các nước ngoài phương Tây có khả năng thích nghi lớn hơn so với những mô hình dự báo đơn giản ban đầu.
Chính Ngân hàng Thế giới hiện dự báo Nga vẫn tăng 0,8% trong năm nay, thay vì suy thoái. Nhưng tổ chức này đồng thời nhấn mạnh tăng trưởng sẽ bị hạn chế bởi điều kiện tài chính chặt chẽ, hỗ trợ ngân sách giảm dần và nguồn thu xuất khẩu kém thuận lợi. Nói cách khác, tác động chủ yếu của trừng phạt đang thể hiện qua việc làm tăng chi phí, giảm tốc độ tăng trưởng và thu hẹp lựa chọn phát triển của Nga, hơn là tạo ra một cú sụp đổ tức thời.
Cuộc thử sức đang chuyển sang khả năng chịu đựng dài hạn
Bước sang quý IV, kinh tế Nga vì vậy đứng trước một trạng thái cân bằng ngày càng khó duy trì. Ở phía tích cực, Nga vẫn có tỷ lệ thất nghiệp rất thấp, thu nhập và bán lẻ tăng, hệ thống ngân hàng có lợi nhuận, sản xuất trong nước đã thích nghi đáng kể và giá năng lượng thế giới đang tạo thêm nguồn thu. Bộ Phát triển Kinh tế Nga thậm chí vừa nâng nhẹ dự báo GDP năm nay.
Nhưng phía còn lại của bảng cân đối ngày càng nặng hơn: lãi suất 14%, lạm phát 6-7%, đầu tư dự kiến suy giảm, sản lượng dầu giảm, thị trường khí đốt châu Âu thu hẹp, thâm hụt ngân sách vượt mục tiêu và nhu cầu tài trợ quốc phòng tiếp tục tăng. Vì thế, câu hỏi quan trọng đối với kinh tế Nga không còn đơn giản là “trừng phạt có khiến GDP suy giảm hay không”.
Sau hơn 4 năm thích nghi với các lệnh trừng phạt quốc tế, câu hỏi thực chất hơn là Nga có thể duy trì cấu trúc tăng trưởng dựa nhiều vào chi tiêu nhà nước, công nghiệp quốc phòng, xuất khẩu hàng hóa và thị trường lao động cực kỳ căng thẳng trong bao lâu mà không làm suy yếu đầu tư dân sự, năng suất và ổn định giá cả. Đến nay, câu trả lời là nền kinh tế Nga vẫn đứng vững và tiếp tục tăng trưởng, dù khá chậm. Đây là bằng chứng về khả năng thích nghi đáng kể trước sức ép trừng phạt, nhưng đồng thời cũng cho thấy cái giá của sự thích nghi đang tăng lên.
Nếu giai đoạn 2023-2024 là câu chuyện về khả năng phục hồi ngoài dự kiến của Nga, thì năm 2026 đang chuyển sang một bài kiểm tra khác, đó là khả năng biến sức chống chịu ngắn hạn thành tăng trưởng bền vững dài hạn. Chính ở phép thử đó, tác động đầy đủ của lệnh trừng phạt, chi phí chiến tranh và những thay đổi cấu trúc của nền kinh tế Nga mới có thể được đánh giá rõ hơn.
