Tổng thống Mỹ Donald Trump và Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth (Ảnh: Getty).
Phát biểu với báo giới hôm 26/9, ông Trump tuyên bố: "Tôi bác bỏ đề xuất của họ", cho rằng Iran đang "thua đau" và muốn đạt được thỏa thuận. "Họ muốn đạt được thỏa thuận, và tôi nghĩ điều đó cũng tốt thôi", ông Trump nói. "Nhưng thỏa thuận đó sẽ không thể chấp nhận được", nhà lãnh đạo Mỹ khẳng định.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm 27/9 cho biết Tehran đã nắm được phản ứng ban đầu của ông Trump nhưng vẫn chưa nhận được hồi đáp chính thức thông qua các bên trung gian.
Đề xuất kéo dài 7 ngày của Iran bao gồm việc Washington dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, miễn trừ các lệnh trừng phạt đối với hoạt động bán dầu của Iran, giải tỏa khoảng 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa và tuân thủ lệnh ngừng bắn trên phạm vi rộng hơn trong khu vực, bao gồm cả ở Lebanon và Yemen. Sau đó, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu đàm phán với Washington về một thỏa thuận cuối cùng.
Các đề xuất này tương tự như bản ghi nhớ (MoU) mà hai nước đã ký kết vào tháng 6, nhưng đã đổ vỡ vào tháng trước do những bất đồng, dẫn đến sự leo thang các cuộc tấn công, đặc biệt là tại và xung quanh eo biển Hormuz.
Tính toán của ông Trump
Theo Andreas Krieg, phó giáo sư tại Đại học King’s College London, việc ông Trump bác bỏ đề xuất cho thấy mặc dù cả hai bên vẫn công khai để ngỏ cánh cửa ngoại giao, nhưng họ vẫn còn nhiều khác biệt lớn về việc bên nào nên nhượng bộ trước.
"Tính toán của ông Trump có vẻ khá đơn giản. Ông tin rằng sự kết hợp giữa phong tỏa hải quân và cô lập kinh tế đang gây sức ép đủ mạnh lên Iran, khiến đề xuất mới nhất của Tehran trở thành bằng chứng cho thấy sự suy yếu thay vì là một lời đề nghị mà Washington cần phải chớp lấy", ông Krieg chia sẻ với Al Jazeera.
Phó giáo sư Krieg nhấn mạnh, việc ông Trump công khai cho rằng Iran đang “thua đau” là một chi tiết quan trọng, bởi nó cho thấy ông tin rằng thời gian đang giúp củng cố vị thế đàm phán của Mỹ.
Chính quyền Tổng thống Trump đã gia tăng sức ép kinh tế lên Tehran, thắt chặt phong tỏa hải quân, đồng thời áp đặt các biện pháp trừng phạt nhắm vào nguồn thu từ dầu mỏ của Iran và đe dọa áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với những nước làm ăn với quốc gia Trung Đông này.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định rằng việc chờ đợi một thỏa thuận cũng tiềm ẩn rủi ro chính trị đáng kể đối với Tổng thống Mỹ, bởi đảng Cộng hòa của ông có nguy cơ thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.
Ông Krieg lưu ý, "rủi ro nằm ở chỗ thời gian là con dao hai lưỡi", đồng thời nhận định, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần, ông Trump không muốn mang tiếng là dỡ bỏ phong tỏa, miễn trừ các lệnh trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản của Iran chỉ để giành lại quyền tiếp cận tuyến đường thủy mà chính Iran đã gây gián đoạn.
"Tuy nhiên, mỗi tuần trôi qua cũng đồng nghĩa với giá năng lượng tăng cao, rủi ro quân sự kéo dài và áp lực ngày càng lớn đối với các đối tác Vùng Vịnh", ông nói.
Việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa đã làm gián đoạn dòng chảy dầu và khí đốt từ các quốc gia Vùng Vịnh - những nước vốn phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng để cân đối ngân sách.
Ông Mohamad Elmasry, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, chia sẻ rằng đề xuất của Iran có thể được xem như một "nhành ô liu" đối với ông Trump thông qua việc mở ra lộ trình tiềm năng giúp giảm giá dầu và khí đốt trước thềm cuộc bỏ phiếu. Tuy nhiên, ông Elmasry cho biết Iran có thể quyết định "buộc ông Trump phải trả giá vì đã từ chối đề xuất này cũng như vì những áp lực kinh tế gia tăng mà nước này đang phải gánh chịu".
Ông Krieg cho rằng các lệnh trừng phạt và phong tỏa đang gây ra "tác động mạnh", và chính vì lý do đó mà Tehran cần một thỏa thuận. Tuy nhiên, gia tăng áp lực không nhất thiết sẽ dẫn đến thêm các nhượng bộ.
Ông Krieg nhận định rằng thay vào đó, Iran có thể gia tăng cái giá phải trả cho các đối thủ của mình trong cuộc xung đột, chẳng hạn như thông qua các hành động tại eo biển Hormuz, nhắm vào cơ sở hạ tầng khu vực và có thể là cả eo biển Bab al-Mandeb - một huyết mạch hàng hải khác nằm giữa Yemen và vùng Sừng châu Phi.
Các huyết mạch hàng hải chiến lược ở Trung Đông (Ảnh: Al Jazeera)
Trong những tuần gần đây, tầm quan trọng chiến lược của eo biển Bab al-Mandeb đã tăng vọt sau khi lực lượng Houthi (vốn có quan hệ mật thiết với Iran) mở rộng quyền kiểm soát đối với dải ven bờ Biển Đỏ của Yemen.
Bước tiến này thực chất đã trao cho Houthi quyền tiếp cận không bị cản trở đối với tuyến đường thủy hẹp này. Đây là một diễn biến đáng lo ngại đối với ngành vận tải biển toàn cầu.
Houthi đã tuyên bố phong tỏa đường biển đối với các tàu của Ả rập Xê Út trên Biển Đỏ, đây vốn là tuyến đường mà Riyadh bắt đầu sử dụng để thay thế cho eo biển Hormuz trong hoạt động xuất khẩu dầu mỏ.
"Vì vậy, điều này có thể phản tác dụng. Ông Trump cho rằng thời gian đang cạn dần đối với Iran nhanh hơn so với Mỹ. Tuy nhiên, Tehran lại nghĩ ngược lại: họ tin rằng Qatar, Ả rập Xê út, UAE, thị trường năng lượng toàn cầu và thậm chí chính ông Trump có khả năng chịu đựng sự gián đoạn kéo dài kém hơn nhiều so với khả năng chịu đựng các biện pháp trừng phạt kinh tế của Iran", ông Krieg cảnh báo.
Tehran đặt cược lớn vào yếu tố thời gian
Trong một cuộc phỏng vấn với Al Jazeera được phát sóng hôm 26/9, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố rằng Tehran không còn tin tưởng vào tiến trình đàm phán với Washington, sau khi các vụ tấn công xảy ra ngay trong những vòng đàm phán trước đó và kéo theo hàng loạt lệnh trừng phạt.
"Chúng tôi không tin tưởng phía Mỹ và không biết dựa trên cơ sở nào để có thể đạt được sự hiểu biết chung với họ", ông Pezeshkian nói.
Bà Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế (có trụ sở tại Mỹ), nhận định rằng Iran đang gửi đi một "thông điệp kép - ngoại giao hoặc thách thức": họ đưa ra đề xuất chấm dứt nhanh chóng cuộc xung đột, đồng thời khẳng định rõ ràng rằng họ sẵn sàng tiếp tục chống lại sức ép nếu nỗ lực ngoại giao thất bại.
Theo bà Mortazavi, việc ông Trump khước từ các đề xuất sẽ khiến Tehran cứng rắn hơn thay vì đưa ra thêm nhượng bộ.
Bà cho biết thêm rằng ông Trump đang đặt cược vào việc áp lực liên tục cuối cùng sẽ buộc Iran phải khuất phục, nhưng cũng cảnh báo rằng Washington có thể đang đánh đồng những khó khăn về kinh tế với sự đầu hàng về mặt chính trị.
"Nền kinh tế Iran đang chịu áp lực to lớn, nhưng Tehran sẽ không nhất thiết chấp nhận những yêu cầu mà họ coi là các lằn ranh đỏ cốt yếu", bà nói, ám chỉ chương trình hạt nhân - vốn vẫn là một trong những điểm mấu chốt gây bế tắc trong các cuộc đàm phán.
Ông Ross Harrison, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông lưu ý rằng Tehran có lẽ "hoàn toàn không ngạc nhiên" trước việc ông Trump từ chối đề xuất, và coi động thái này một phần là cách để chứng minh cho người dân Iran cũng như công chúng Mỹ thấy rằng họ vẫn sẵn sàng đàm phán.
Các chuyên gia cho biết Tehran hiểu rõ Tổng thống Mỹ đang tìm kiếm một lối thoát mà ông có thể coi là một thắng lợi.
"Iran đang đặt cược lớn vào yếu tố thời gian... Chiến lược của họ là duy trì áp lực đủ mạnh để buộc ông Trump phải quay lại bàn đàm phán, đồng thời khiến cái giá phải trả cho lối thoát đó ngày càng cao hơn. Về cơ bản, tính toán của Iran là: Đừng vội trao cho ông Trump một thỏa thuận dễ dàng khi mà vài tuần hoặc vài tháng nữa, có thể ông ấy sẽ cần đến nó hơn bao giờ hết", ông Krieg nói.
