Các nhà lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ, Ả rập Xê út, Pakistan ký hiệp ước phòng thủ chung (Ảnh: X).
Hiệp ước phòng thủ "kiểu NATO"
Thỏa thuận mang tên “Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca”, được ký ngày 7/8 sau nhiều tháng đàm phán, quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong 3 nước sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả 3.
Điều này đã tạo ra một khuôn khổ phòng thủ tập thể theo mô hình NATO. Mặc dù thỏa thuận không công khai nêu rõ nghĩa vụ quân sự cụ thể của từng nước, mục tiêu của văn kiện là tăng cường hợp tác giữa 3 quốc gia có ảnh hưởng trong bối cảnh tình hình khu vực ngày càng bất ổn.
Thông báo được đưa ra giữa lúc cuộc khủng hoảng khu vực ngày càng lan rộng do xung đột Mỹ - Iran, với các cuộc tấn công bằng tên lửa, gián đoạn hàng hải và những mối đe dọa nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng đang thúc đẩy các cường quốc trong khu vực tăng cường quan hệ đối tác an ninh của riêng mình.
Theo thỏa thuận, một cuộc tấn công nhằm vào một thành viên sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả 3 nước, qua đó có khả năng kéo Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan vào bất kỳ cuộc khủng hoảng nào trong tương lai liên quan đến Ả rập Xê út.
Các quan chức cho biết thỏa thuận nhằm tăng cường khả năng răn đe tập thể, mang tính phòng thủ, không nhằm vào bất kỳ quốc gia cụ thể nào và có thể được mở rộng để kết nạp thêm thành viên.
Trong những tháng gần đây, các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran, cùng các cuộc tấn công do những nhóm vũ trang thân Tehran tại Yemen và Iraq tiến hành, đã ảnh hưởng tới các tuyến hàng hải và cơ sở hạ tầng năng lượng, buộc Riyadh tìm kiếm hợp tác an ninh sâu rộng hơn với các đối tác trong khu vực.
Căng thẳng giữa Ả rập Xê út và nhóm vũ trang Houthi ở Yemen do Iran hậu thuẫn cũng leo thang dồn dập trong thời gian qua. Houthi tuyên bố tấn công một số tàu của Ả rập Xê út, phong tỏa lối vào biển Đỏ với tàu thuyền của Riyadh, tạo ra một điểm nóng căng thẳng mới trên tuyến huyết mạch vận tải.
Cục diện địa chính trị Trung Đông
Thỏa thuận mới cũng được nhìn nhận trong bối cảnh cuộc cạnh tranh rộng lớn hơn nhằm giành ảnh hưởng tại Trung Đông.
Nhà phân tích Marc Saxer cho biết, Israel và Iran đang cạnh tranh để gia tăng tầm ảnh hưởng trong khu vực Trung Đông, trong khi một liên minh gồm các cường quốc tầm trung xoay quanh Ả rập Xê út, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đang tìm cách cân bằng trước cả 2 bên.
Thổ Nhĩ Kỳ là nền quân sự mạnh thứ 2 trong NATO, Ả rập Xê út là nhà xuất khẩu năng lượng hàng đầu thế giới, trong khi Pakistan lại là quốc gia duy nhất trong thế giới Hồi giáo sở hữu vũ khí hạt nhân. Sức mạnh và lợi thế của 3 quốc gia khi kết hợp lại có thể tạo ra một liên minh mạnh mẽ trong khu vực.
Thỏa thuận được ký trong bối cảnh Ả rập Xê út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan phải điều chỉnh chính sách trước một khu vực đang bị định hình lại bởi xung đột liên quan đến Iran và Israel, cũng như những bất định ngày càng lớn về vai trò an ninh của Mỹ trong tương lai.
Các nhà phân tích cho rằng cuộc xung đột đang diễn ra đã đẩy nhanh một xu hướng vốn đã hình thành từ trước: các cường quốc khu vực tìm kiếm những cơ chế an ninh độc lập hơn thay vì hoàn toàn dựa vào Washington.
Abdulaziz Sager, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Vùng Vịnh, nói với Reuters rằng khuôn khổ này cho thấy các cường quốc khu vực và các cường quốc tầm trung ngày càng sẵn sàng phối hợp chặt chẽ hơn về các vấn đề an ninh. Ông cho rằng thỏa thuận có thể góp phần hình thành một cấu trúc an ninh do chính các nước trong khu vực dẫn dắt.
Một câu hỏi quan trọng chưa có lời giải là thỏa thuận sẽ được vận hành trên thực tế như thế nào.
Thỏa thuận xác lập nguyên tắc phòng thủ tập thể, nhưng Reuters đưa tin tuyên bố do chính phủ 3 nước công bố không nêu rõ các thành viên sẽ phải thực hiện những cam kết quân sự nào nếu một trong số họ bị tấn công.
Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan cho biết việc triển khai thỏa thuận có thể bao gồm các dự án chung trong ngành công nghiệp quốc phòng và các chiến dịch chống khủng bố, qua đó đưa ra một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất cho đến nay về cách thức hợp tác theo thỏa thuận có thể phát triển.
Điều đó có nghĩa là liên minh này có thể đóng vai trò răn đe và phát đi tín hiệu chính trị.
Dù vậy, những kết quả của thỏa thuận vẫn rất đáng kể. Nếu Ả rập Xê út một lần nữa đối mặt với một cuộc tấn công lớn từ Iran hoặc một nhóm vũ trang thân Iran, giới lãnh đạo Tehran giờ đây sẽ phải tính đến khả năng bất kỳ cuộc đối đầu nào không chỉ liên quan đến Riyadh mà còn có thể kéo theo Ankara và Islamabad.
Trong một Trung Đông ngày càng được định hình bởi những mạng lưới đối tác và đối thủ cạnh tranh với nhau, thỏa thuận mới là một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy các cường quốc trong khu vực đang tìm cách tự xây dựng các cấu trúc an ninh của riêng mình trong lúc xung đột ở Iran tiếp tục làm thay đổi cục diện địa chính trị.
