Binh sĩ Ukraine vận hành vũ khí trên tiền tuyến (Ảnh: Reuters).
Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã bước sang năm thứ 5 đang chứng kiến sự thay đổi đáng kể về cách thức tiến hành chiến tranh. Nếu như giai đoạn 2022-2023 chủ yếu là các cuộc “giao tranh tiêu hao” ở tiền tuyến Donbass, Zaporozhzhia hay Kherson, thì từ cuối năm 2025 đến nay, đặc biệt trong những tháng đầu năm 2026, Ukraine ngày càng đẩy mạnh chiến lược “đánh sâu” vào hậu phương Nga bằng máy bay không người lái (UAV), tên lửa tầm xa và các chiến dịch phá hoại có độ chính xác cao.
Các mục tiêu không còn giới hạn ở kho đạn hay căn cứ quân sự gần biên giới, mà mở rộng tới các nhà máy lọc dầu, cơ sở quốc phòng, trung tâm hậu cần, sân bay quân sự và hạ tầng năng lượng nằm cách chiến tuyến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn km. Từ Ryazan, Krasnodar, Yaroslavl cho tới vùng Volga hay khu vực sát Moscow, nhiều địa điểm chiến lược của Nga liên tiếp bị tập kích.
Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), chiến dịch tấn công tầm xa của Kiev không đơn thuần nhằm gây thiệt hại vật chất, mà còn hướng tới mục tiêu làm xói mòn năng lực duy trì chiến tranh dài hạn của Nga, buộc Moscow phân tán nguồn lực phòng không và đưa chiến tranh trở lại lãnh thổ Nga.
Trong bối cảnh Ukraine gặp khó khăn trên chiến trường bộ binh và nguồn viện trợ phương Tây không còn dồi dào như trước, chiến lược “đánh sâu” đang trở thành công cụ bất đối xứng quan trọng nhất của chính quyền Kiev. Tuy nhiên, cùng với những hiệu quả chiến thuật rõ rệt, chiến lược này cũng kéo theo hàng loạt hệ lụy về quân sự, kinh tế, chính trị - ngoại giao vượt ra ngoài phạm vi chiến trường Ukraine.
Tấn công vào “huyết mạch” kinh tế và hậu cần chiến tranh của Nga
Nhiều tháng qua, ngành năng lượng Nga trở thành mục tiêu ưu tiên hàng đầu của các cuộc tấn công UAV Ukraine. Đây không phải lựa chọn ngẫu nhiên. Dầu khí từ lâu là nguồn thu ngân sách chủ lực nuôi bộ máy chiến tranh của Moscow, đồng thời bảo đảm khả năng duy trì sản xuất quốc phòng và cung cấp nhiên liệu cho quân đội.
Ngày 22/5, truyền thông dẫn tuyên bố của Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết Ukraine đã tiến hành tập kích nhà máy lọc dầu Yaroslavl, cách lãnh thổ Ukraine 700km. Trước đó, nhiều cơ sở lọc dầu lớn như Kirishi, Syzran, Ryazan hay Tuapse cũng liên tục bị tấn công. Hãng tin Reuters nhận định nhiều nhà máy lọc dầu trung tâm của Nga buộc phải tạm dừng hoặc giảm công suất do các cuộc tập kích kéo dài.
Chỉ riêng trong tháng 5, Ukraine đã nhắm mục tiêu vào ít nhất 11 cơ sở dầu khí của Nga. Các cuộc tấn công không chỉ gây cháy nổ và gián đoạn sản xuất mà còn buộc Moscow phải điều chỉnh hoạt động xuất khẩu nhiên liệu để ưu tiên ổn định thị trường nội địa. Giới chuyên gia phương Tây cho rằng tác động của chiến lược này vượt xa thiệt hại vật chất tức thời.
Chuyên gia quân sự Michael Kofman thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình nhận định, mục tiêu quan trọng nhất của phía Ukraine là “làm tăng chi phí chiến tranh đối với Nga theo thời gian”. Theo ông, việc liên tục buộc Nga phải sửa chữa các cơ sở năng lượng, tăng cường bảo vệ hạ tầng và tái bố trí phòng không sẽ tạo ra áp lực tài chính kéo dài lên Điện Kremlin.
Bên cạnh lĩnh vực dầu khí, Ukraine còn tập trung nhắm vào các cơ sở công nghệ quân sự và hệ thống hậu cần. Theo phân tích của ISW được truyền thông Ukraine dẫn lại đầu tháng 5, các vụ tập kích nhằm vào nhà máy VNIIR-Progress tại Chuvashia, nơi sản xuất thiết bị dẫn đường vệ tinh, hệ thống chống gây nhiễu cho quân đội Nga, cho thấy Kiev đang mở rộng mục tiêu sang các mắt xích công nghệ chiến lược.
Một hệ quả quan trọng khác là việc Nga phải kéo giãn mạng lưới phòng không trên toàn lãnh thổ. Các hệ thống phòng thủ Pantsir, S-300 và S-400 vốn được ưu tiên bảo vệ tiền tuyến nay phải phân bổ để bảo vệ các thành phố lớn, nhà máy lọc dầu, sân bay và cơ sở năng lượng sâu trong nội địa. Báo Le Monde nhận định những cuộc tấn công liên tiếp của UAV Ukraine đã làm lộ rõ “lỗ hổng đáng báo động” trong năng lực phòng không của Nga. Các UAV Ukraine hiện có thể vươn tới những khu vực trước đây được xem là “bất khả xâm phạm”, thậm chí cách biên giới hơn 2.000km.
Việc phòng không Nga bị phân tán tạo ra hệ quả trực tiếp tại tiền tuyến. Khi nhiều tổ hợp được điều khỏi Crimea hoặc các khu vực chiến đấu để bảo vệ hậu phương, khả năng che chắn cho các đơn vị tác chiến tuyến đầu suy giảm. Đây chính là khoảng trống mà Ukraine tìm cách khai thác bằng các cuộc tấn công tầm trung vào kho đạn, cầu đường và trung tâm chỉ huy.
Không chỉ gây áp lực quân sự, các cuộc tập kích còn tạo ra hiệu ứng tâm lý lớn đối với xã hội Nga. Trong nhiều năm, phần lớn người dân Nga ở Moscow, St. Petersburg hay vùng Volga gần như đứng ngoài cảm giác chiến tranh trực tiếp. Nhưng hiện nay, tiếng còi báo động, sân bay đóng cửa tạm thời và hình ảnh các cơ sở dầu khí bốc cháy đang xuất hiện ngày càng thường xuyên trên truyền thông và mạng xã hội Nga.
Theo đánh giá của ISW, việc Nga liên tục phải cảnh báo và ứng phó với UAV đã làm suy giảm hình ảnh “an toàn tuyệt đối” của hậu phương Nga - điều mà Điện Kremlin từng coi là yếu tố then chốt để duy trì ổn định xã hội.
Nga đáp trả bằng chiến tranh hủy diệt trên không
Nếu Ukraine gia tăng các đòn “đánh sâu” vào hậu phương, Nga cũng đồng thời nâng cấp quy mô và mức độ tàn phá trong các chiến dịch trả đũa nhằm vào Ukraine. Từ đầu năm 2026, Moscow liên tục triển khai các đợt tập kích hỗn hợp bằng UAV Shahed, tên lửa hành trình, tên lửa đạn đạo và đặc biệt là tên lửa siêu vượt âm Oreshnik.
Đêm ngày 24/5, Nga tiến hành một trong những cuộc tập kích lớn nhất kể từ đầu chiến sự, phóng khoảng 90 tên lửa và 600 UAV nhằm vào Kiev cùng nhiều địa phương khác. Nguồn tin từ trang Washington Post cho biết Nga đã sử dụng tên lửa Oreshnik trong đợt tấn công này, khiến ít nhất 4 người thiệt mạng và gần 100 người bị thương. Các cuộc không kích được cho là đã đánh trúng nhiều công trình dân sự, trường học, khu thương mại và cơ sở văn hóa ở Kiev.
Theo báo Novaya Gazeta Europa, hàng chục địa điểm bị hư hại, bao gồm cả bảo tàng và các công trình văn hóa quan trọng của Ukraine. Phía Nga tuyên bố đây là hành động trả đũa trước các cuộc tấn công của Ukraine vào lãnh thổ Nga hôm 21/5 vào ký túc xá sinh viên tại Lugansk, khiến ít nhất 21 sinh viên thiệt mạng. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng việc sử dụng Oreshnik mang ý nghĩa chính trị và răn đe chiến lược nhiều hơn giá trị quân sự thuần túy.
Hãng Reuters dẫn lời Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu Kaja Kallas cho rằng, việc Nga sử dụng Oreshnik là hành động "đe dọa hạt nhân liều lĩnh”. Một số chuyên gia quân sự Ukraine thậm chí nhận định Oreshnik “vẫn chưa đạt độ chính xác cao”. Dù vậy, điều đáng chú ý không nằm ở độ chính xác tuyệt đối của tên lửa Oreshnik mà ở xu hướng leo thang chiến tranh trên không giữa hai bên. Nga ngày càng sử dụng các gói tấn công quy mô lớn để làm quá tải hệ thống phòng không Ukraine. ISW nhận định Moscow đang kết hợp UAV Shahed số lượng lớn với tên lửa hành trình và đạn đạo nhằm tăng xác suất xuyên thủng phòng thủ Ukraine.
Ở chiều ngược lại, Ukraine tiếp tục cải tiến UAV tầm xa bằng trí tuệ nhân tạo, công nghệ dẫn đường mới và chiến thuật bầy đàn. Báo Le Monde cho biết các cuộc tấn công bằng UAV Ukraine đã khiến nhiều vùng sâu trong lãnh thổ Nga lần đầu tiên cảm nhận rõ chiến tranh. Sự leo thang này đang tạo ra một dạng “chiến tranh tiêu hao công nghệ cao”, nơi cả hai bên đều tìm cách bào mòn năng lực phòng thủ và tâm lý xã hội của đối phương. Không gian chiến sự vì thế mở rộng vượt xa chiến tuyến truyền thống.
Một nguy cơ khác là khả năng tính toán sai lầm chiến lược. Khi UAV và tên lửa liên tục bay qua các vùng biên giới rộng lớn, nguy cơ thiết bị bị lệch hướng hoặc rơi xuống lãnh thổ nước thứ ba ngày càng gia tăng. Nhiều tháng qua, Ba Lan, Romania, Phần Lan và các nước Baltic nhiều lần phải đặt quân đội trong tình trạng báo động khi phát hiện vật thể bay lạ gần không phận. Các chuyên gia NATO lo ngại chỉ cần một vụ rơi gây thương vong nghiêm trọng trên lãnh thổ thành viên liên minh, căng thẳng giữa Nga và NATO có thể bị đẩy lên mức nguy hiểm mới.
Bên cạnh đó, chiến lược “đánh sâu” cũng đặt Ukraine trước bài toán chính trị nhạy cảm với phương Tây. Dù nhiều nước NATO ủng hộ quyền tự vệ của Kiev, không ít chính phủ châu Âu vẫn dè dặt trước nguy cơ xung đột mở rộng sang lãnh thổ Nga ở quy mô lớn. Ngoài ra, trong nội bộ các nước phương Tây hiện tồn tại tranh luận rằng liệu các cuộc tấn công sâu vào Nga có thực sự tạo đột phá chiến lược hay chỉ khiến Moscow phản ứng dữ dội hơn. Một số ý kiến cho rằng các đòn tập kích giúp Ukraine “kéo giãn phòng không Nga và nâng cao vị thế đàm phán”. Nhưng luồng quan điểm khác lo ngại chiến lược này có thể thúc đẩy vòng xoáy leo thang không kiểm soát.
Cuộc chiến bước sang giai đoạn tiêu hao chiến lược toàn diện
Theo giới quan sát, sau hơn bốn năm giao tranh ác liệt, cả Nga lẫn Ukraine đều hiểu rằng chiến thắng quyết định trên chiến trường theo kiểu truyền thống ngày càng khó đạt được. Vì vậy, cuộc chiến đang chuyển dần sang mô hình tiêu hao chiến lược tổng hợp, nơi hậu phương, công nghiệp quốc phòng, hạ tầng năng lượng và tâm lý xã hội trở thành mặt trận mới. Trong bối cảnh đó, chiến lược đánh sâu vào hậu phương của Ukraine phản ánh một thực tế quan trọng: Kiev đang tìm cách bù đắp bất lợi về nhân lực và hỏa lực bằng chiến tranh công nghệ cao, bất đối xứng và phi tập trung.
Các UAV giá rẻ nhưng tầm hoạt động xa cho phép Ukraine gây thiệt hại đáng kể với chi phí thấp hơn rất nhiều so với việc triển khai tên lửa chiến lược đắt đỏ. Điều này đặc biệt quan trọng khi viện trợ quân sự phương Tây không còn duy trì ở mức cao như giai đoạn 2022-2023.
Tuy nhiên, chiến lược này cũng không phải là “cây đũa thần”. Phần lớn các chuyên gia quân sự phương Tây cho rằng các cuộc tập kích tầm xa khó có thể làm Nga suy giảm năng lực chiến tranh. Nga vẫn sở hữu chiều sâu chiến lược rất lớn, nền công nghiệp quốc phòng đang vận hành ở mức cao và khả năng thích ứng đáng kể trước các lệnh trừng phạt cũng như các đòn tấn công. Hơn nữa, Nga cũng đang nhanh chóng điều chỉnh học thuyết phòng không và tác chiến điện tử. Các hệ thống gây nhiễu GPS, radar đa tầng và mạng lưới UAV đánh chặn đang được triển khai rộng khắp hơn để đối phó với chiến thuật mới của Ukraine.
Dẫu vậy, điều mà Kiev đạt được có lẽ không nằm ở khả năng đánh bại Nga ngay lập tức, mà ở việc khiến cuộc chiến ngày càng trở nên đắt đỏ và khó kiểm soát hơn đối với Điện Kremlin.
Từ góc độ địa chính trị, chiến lược “đánh sâu” góp phần củng cố hình ảnh Ukraine như một quốc gia vẫn còn đủ năng lực phản công, thay vì chỉ ở thế phòng thủ bị động. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Kiev cần duy trì sự ủng hộ của phương Tây giữa lúc dư luận quốc tế có dấu hiệu mệt mỏi vì chiến tranh kéo dài.
Nhưng đồng thời, chiến lược này cũng khiến xung đột Nga - Ukraine bước sang một cấp độ nguy hiểm hơn. Khi cả hai bên đều mở rộng phạm vi tấn công vào chiều sâu lãnh thổ đối phương, ranh giới giữa mặt trận quân sự và không gian dân sự ngày càng bị xóa nhòa.
Những cuộc tập kích vào nhà máy lọc dầu, sân bay, ga đường sắt hay trung tâm năng lượng không chỉ ảnh hưởng đến quân đội mà còn tác động trực tiếp tới đời sống dân sự và nền kinh tế của hàng triệu người. Cuộc chiến vì thế đang biến thành một cuộc đối đầu toàn diện về ý chí, nguồn lực và khả năng chịu đựng dài hạn.
Đến nay, vẫn chưa có dấu hiệu cho thấy Moscow và Kiev sẵn sàng xuống thang. Trái lại, các diễn biến gần đây cho thấy cả hai bên đều đang chuẩn bị cho một giai đoạn chiến tranh kéo dài hơn, nơi UAV, tên lửa tầm xa và các đòn tấn công vào hậu phương sẽ tiếp tục đóng vai trò trung tâm. Và trong cuộc chiến ấy, hậu phương Nga, vốn từng được xem là “vùng an toàn chiến lược”, giờ đây trở thành một mặt trận thực sự.
