Tổng thống Mỹ Donald Trump hội đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tại Nhà Trắng ngày 7/4 (Ảnh: Anadolu/AFP).
Sau khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tập kích phủ đầu nhằm vào các mục tiêu hạt nhân, quân sự và lãnh đạo cấp cao của Iran từ ngày 28/2, Tổng thống Donald Trump ngày 24/3 bất ngờ tuyên bố Mỹ đang tiến hành “các cuộc đàm phán rất mạnh mẽ” với Tehran. Đáng chú ý, ông Trump còn đề cập đến một kế hoạch 15 điểm nhằm chấm dứt xung đột, đồng thời hoãn tối hậu thư tấn công cơ sở năng lượng Iran, viện dẫn “các cuộc trò chuyện hiệu quả”.
Ngay lập tức, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) bác bỏ vấn đề trên, gọi đây là “đàm phán với chính mình” và “không gọi thất bại là thỏa thuận”. Trong khi đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khẳng định Israel sẽ “bảo vệ lợi ích sống còn” và tiếp tục các cuộc tấn công vào Iran cũng như Hezbollah cho đến khi đạt được thỏa thuận bảo đảm mục tiêu chiến tranh.
Tình hình này đặt Israel vào một vị thế cực kỳ khó khăn: một mặt là đồng minh chiến lược Mỹ đang tìm “lối thoát ngoại giao” để kết thúc cuộc chiến mà họ cùng khởi xướng; mặt khác là nhu cầu an ninh quốc gia đòi hỏi phải triệt tiêu triệt để mối đe dọa hạt nhân và tên lửa từ Iran. Đây không chỉ là xung đột quân sự, mà còn là bài toán địa chính trị phức tạp, nơi lợi ích của Washington và Jerusalem đang lệch pha rõ rệt.
Bối cảnh lịch sử: Từ thỏa thuận hạt nhân đến các cuộc đàm phán thất bại
Quan hệ Mỹ - Iran và vai trò “người gác cổng” của Israel trong vấn đề hạt nhân Iran đã kéo dài hàng thập kỷ qua. Thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama bị ông Trump chỉ trích là “thỏa hiệp tồi tệ” vì không giải quyết triệt để chương trình tên lửa đạn đạo và ảnh hưởng khu vực của Iran.
Năm 2018, ông Trump rút Mỹ khỏi JCPOA và áp đặt chính sách gây “áp lực tối đa” đối với chính quyền Tehran. Israel, dưới thời Thủ tướng Netanyahu, luôn phản đối mạnh mẽ, coi Thỏa thuận JCPOA là “con đường dẫn đến bom hạt nhân” của Iran.
Sau khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào đầu năm 2025, ông nhanh chóng khởi động đàm phán mới. Từ tháng 3/2025, ông Trump gửi thư cho Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei yêu cầu Iran từ bỏ hoàn toàn làm giàu uranium, giải giáp các nhóm ủy nhiệm (Hamas, Hezbollah, Houthi) để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ cấm vận và bình thường hóa quan hệ. Các vòng đàm phán gián tiếp qua trung gian Oman đã diễn ra từ tháng 4/2025 đến tháng 2, do Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff (có sự tham gia của con rể ông Trump là Jared Kushner) dẫn dắt.
Iran đề xuất 3 giai đoạn: giảm tạm thời mức làm giàu xuống 3,67%, sau đó ngừng vĩnh viễn làm giàu cao cấp, kèm sự thanh sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), đổi lấy dỡ bỏ cấm vận và chuyển kho uranium đã làm giàu. Mỹ đề nghị Iran không làm giàu và phá hủy kho dự trữ. Oman đánh giá cuộc đàm phán giữa các bên có “tiến triển đáng kể” vào ngày 26/2 nhưng ông Trump tuyên bố “không hài lòng”. Chỉ 2 ngày sau, ngày 28/2, Mỹ - Israel phát động tấn công quy mô lớn.
Israel không tham gia trực tiếp các vòng đàm phán trên với Mỹ và Iran nhưng luôn phản đối kịch liệt Tehran. Thủ tướng Netanyahu coi bất kỳ thỏa thuận nào cho phép Iran giữ khả năng làm giàu đều là “mối đe dọa tồn vong” với Israel. Lịch sử cho thấy Israel từng ngăn chặn ngầm các cuộc đàm phán gián tiếp qua vận động hành lang tại Quốc hội Mỹ và các cuộc tấn công bí mật (như ám sát các nhà khoa học hạt nhân). Đến năm 2026, khi đàm phán sụp đổ, Israel đã sẵn sàng hành động quân sự.
Mỹ muốn đàm phán: Lối thoát ngoại giao hay nhượng bộ chiến lược?
Giữa lúc chiến tranh leo thang căng thẳng, ông Trump bất ngờ chuyển hướng tiếp cận. Ngày 23-24/3, ông nhiều lần tuyên bố “các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran rất hiệu quả”, thậm chí đề cập kế hoạch 15 điểm được chuyển cho Iran qua Pakistan, bao gồm ngừng bắn tạm thời, yêu cầu Iran từ bỏ kho uranium 60%, tăng cường thanh sát, hạn chế tên lửa và cắt giảm hỗ trợ ủy nhiệm. Ông Trump hoãn tối hậu thư tấn công cơ sở năng lượng và khẳng định “Iran rất muốn một thỏa thuận ngừng bắn”.
Tuy nhiên, phía Iran bác bỏ kịch liệt. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố không đàm phán. Ngoại trưởng Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Qalibaf phủ nhận việc gặp trực tiếp quan chức Mỹ. Đặc biệt, Tehran cứng rắn đòi dỡ bỏ cấm vận toàn diện và công nhận quyền làm giàu hòa bình.
Giới chuyên gia nhận định, sự chuyển hướng của Mỹ phản ánh tính toán thực tế: chi phí chiến tranh quá cao (đã tốn hàng chục tỷ USD), áp lực nội bộ Mỹ (52% dân phản đối theo NBC) và lo ngại leo thang khu vực (Hezbollah, Houthi). Ông Trump coi các thành tựu quân sự là đòn bẩy để ép Iran nhượng bộ mà không cần “chiến tranh kéo dài”. Tuy nhiên, các nhà phân tích chỉ ra rằng đàm phán trước chiến tranh đã thất bại vì Mỹ đòi “đầu hàng vô điều kiện” thay vì thỏa hiệp.
Lập trường Israel: Tiếp tục tấn công để bảo vệ “lợi ích sống còn”
Israel chỉ rõ không tham gia đàm phán với Mỹ - Iran. Đại sứ Israel tại Liên hợp quốc Danny Danon khẳng định ngày 24/3: “Israel không tham gia bất kỳ cuộc đàm phán nào”. Thủ tướng Netanyahu nhấn mạnh ngày 23/3: Ông Trump tin rằng thỏa thuận có thể đạt được mục tiêu chiến tranh và bảo vệ “lợi ích sống còn” của Israel; song Israel sẽ “tiếp tục tấn công Iran và Hezbollah cho đến khi thỏa thuận đạt được”.
Các quan chức Israel lo ngại “thỏa thuận mơ hồ và vội vã” chỉ là ngừng bắn tạm thời, cho phép Iran tái thiết vũ khí hạt nhân và tên lửa. Kênh 12 Israel đưa tin Jerusalem “mất ngủ” vì kịch bản Mỹ thúc đẩy khung thỏa thuận nguyên tắc thay vì đòi hỏi cụ thể (từ bỏ kho uranium, thanh sát vĩnh viễn, phá hủy cơ sở).
Ba tầng mâu thuẫn trong thế khó của Israel
Thứ nhất, mục tiêu chiến tranh chưa hoàn thành nhưng đồng minh đang muốn dừng. Israel vào cuộc chiến với tuyên bố rõ ràng: triệt tiêu hoàn toàn khả năng hạt nhân và tên lửa của Iran, ngầm hiểu là cả khả năng thay đổi chế độ. 25 ngày sau, chương trình hạt nhân bị tàn phá nặng, nhưng chính quyền Tehran vẫn tồn tại và đang bổ nhiệm các lãnh đạo mới. Quân đội Israel tuyên bố cần ít nhất thêm 2-3 tuần để hoàn tất nhiệm vụ. Nhưng ông Trump muốn kết thúc ngay. Israel đang chiến đấu theo nhịp độ riêng trong khi nhịp của đồng minh thân cận nhất đang chậm lại.
Thứ hai, thỏa thuận “không hoàn hảo”, nguy cơ Iran phục hồi trong vòng một năm. Mối lo lớn nhất của Jerusalem không phải là Iran hôm nay, mà là Iran 12-18 tháng sau nếu một thỏa thuận mơ hồ được ký kết. IAEA từng đánh giá sau cuộc chiến 12 ngày tháng 6/2025 rằng Iran có thể phục hồi năng lực kỹ thuật hạt nhân trong vòng 6-12 tháng vì “kiến thức không bị phá hủy cùng với bê tông và máy ly tâm”. Kênh 12 Israel đưa tin Jerusalem “mất ngủ” vì kịch bản Mỹ chấp nhận một khung thỏa thuận nguyên tắc - ngừng làm giàu tạm thời, thanh sát có hạn chế, thay vì các điều kiện cứng rắn và có thể kiểm chứng.
Thứ ba, ràng buộc nội bộ, ông Netanyahu không thể “thỏa hiệp” mà không bị tổn hại về chính trị. Thủ tướng Netanyahu đang đứng giữa hai "gọng kìm". Liên minh cực hữu trong chính phủ của ông (điều kiện sống còn của nội các) ủng hộ “chiến thắng toàn diện” và sẽ sụp đổ nếu ông chấp nhận thỏa thuận nửa vời. Mặt khác, nếu Israel công khai cản trở đàm phán Mỹ - Iran, rủi ro mất viện trợ quân sự từ Washington (khoảng 3,8 tỷ USD/năm) và sự ủng hộ của ông Trump là điều Israel không thể chịu đựng nếu chiến tranh kéo dài.
Iran và Mỹ: Hai bên đều chưa muốn ký?
Nghịch lý của tình huống hiện tại là, dường như cả Iran lẫn Mỹ đều chưa thực sự sẵn sàng cho một thỏa thuận nhưng vì những lý do khác nhau.
Iran đang tính toán rằng thời gian đứng về phía mình. Mỗi ngày chiến tranh kéo dài, giá dầu leo thang, kinh tế toàn cầu bất ổn, áp lực phản chiến ở Mỹ tăng lên (52% người Mỹ phản đối theo thăm dò của NBC). Iran tin rằng chiến lược “chiến tranh tiêu hao bất đối xứng” đang phát huy tác dụng.
Còn Mỹ, theo phân tích của NPR, thực chất đang “đàm phán trong lúc vẫn ném bom”, một chiến thuật duy trì đòn bẩy quân sự trong khi tìm lối ra chính trị. Điều này phản ánh tính toán thực dụng của ông Trump: Ông muốn ghi “chiến thắng” trước khi chi phí chiến tranh trở nên không thể bảo vệ về mặt chính trị trong nước. Nhưng Nhà Trắng vẫn để ngỏ: “Nếu không có thỏa thuận, chúng tôi sẽ quay lại ném bom”. Kết quả là một cuộc chiến không ai muốn chịu trách nhiệm kết thúc, trong khi tất cả đều muốn ghi công cho chiến thắng.
Triển vọng và bài toán không có lời giải đơn giản
3 kịch bản đang hiện hữu tính:
Kịch bản thứ nhất là thỏa thuận khung Mỹ - Iran đạt được trong vài tuần tới, tại Islamabad (Pakistan) hoặc qua kênh bí mật. Nếu thỏa thuận đủ cứng (triệt tiêu kho uranium, thanh sát vĩnh viễn, giải trừ tên lửa), Israel có thể sống chung. Nếu chỉ là “ngừng bắn tạm thời” với cam kết mơ hồ, Jerusalem sẽ đứng trước lựa chọn khó khăn: chấp nhận hay phá hoại?
Kịch bản thứ hai là chiến tranh tiêu hao kéo dài thêm vài tuần, quân đội Israel tiếp tục không kích Iran cho đến khi đạt các mục tiêu quân sự còn lại. Kịch bản này khả dĩ về mặt kỹ thuật nhưng phụ thuộc vào việc ông Trump có kiên nhẫn chờ đợi trong khi giá dầu leo thang và cổ phiếu Mỹ lao dốc hay không.
Kịch bản thứ ba (đáng lo ngại nhất) là Iran cứng rắn từ chối mọi đề xuất, chiến tranh bị kéo thành bế tắc dài hạn. Đây là viễn cảnh xấu nhất cho tất cả: kinh tế toàn cầu chịu cú sốc dầu mỏ lịch sử (ngân hàng Goldman Sachs gọi đây là “cú sốc nguồn cung lớn nhất lịch sử thị trường dầu toàn cầu”), eo biển Hormuz bị đe dọa phong tỏa, 20% nguồn cung dầu thế giới bị gián đoạn.
Israel đã vào cuộc chiến với kỳ vọng “thay đổi vĩnh viễn Trung Đông”. Bước vào ngày thứ 26 của cuộc xung đột, Tel Aviv nhận ra một sự thật khó khăn: không một quốc gia nào, kể cả đồng minh thân cận nhất, chiến đấu vì lợi ích của nước khác mãi mãi.
Mỹ muốn “chiến thắng thông qua thỏa thuận” nhanh chóng, rõ ràng, có thể trình bày trước cử tri Mỹ. Israel muốn “chiến thắng thực sự” - Iran không còn khả năng đe dọa, chính quyền bị lung lay. Khoảng cách giữa hai định nghĩa đó không chỉ là khoảng cách ngoại giao.
Lịch sử Trung Đông đã từng chứng kiến những khoảnh khắc như thế này: khi một bên theo đuổi hòa bình, bên kia theo đuổi an ninh tuyệt đối và cuối cùng cả hai đều thiệt hại hơn dự tính. Thế khó của Israel hiện nay không phải là lần đầu tiên và có lẽ cũng chưa phải là lần cuối cùng. Nhưng quyết định đưa ra trong những tuần tới sẽ định hình cục diện Trung Đông của thế kỷ 21 - một thực tế mà Jerusalem không thể để Washington quyết định một mình.
