Một nhà máy điện hạt nhân gần Montelimar, Pháp (Ảnh: Bloomberg).
Áp lực và những điểm yếu cấu trúc của hệ thống năng lượng châu Âu
Theo Eurostat, cuộc xung đột leo thang tại Trung Đông từ cuối tháng 2 đến nay, đặc biệt với các diễn biến liên quan đến Iran và nguy cơ gián đoạn giao thông qua eo biển Hormuz, đã đẩy giá dầu mỏ và khí đốt toàn cầu tăng vọt, buộc Liên minh châu Âu (EU) phải đối mặt với một cú sốc năng lượng mới chỉ vài năm sau khủng hoảng Nga - Ukraine từ năm 2022.
Theo các báo cáo gần đây, giá khí đốt tự nhiên châu Âu đã tăng vọt tới 30% chỉ trong vài tuần đầu tháng 3, trong khi giá dầu thô cũng biến động mạnh do lo ngại chuỗi cung ứng bị gián đoạn, các cơ sở xuất khẩu bị ảnh hưởng.
Điều này không chỉ làm tăng thêm hàng tỷ euro vào hóa đơn nhập khẩu năng lượng của khối mà còn cho thấy điểm yếu mang tính hệ thống: EU vẫn phụ thuộc hơn 50% nhu cầu năng lượng từ nguồn nhập khẩu. Dữ liệu mới nhất từ Eurostat trong ấn bản “Năng lượng tại châu Âu 2026” cho thấy tỷ lệ phụ thuộc nhập khẩu năng lượng của EU đạt 57% trong năm 2024, dầu mỏ và sản phẩm dầu chiếm tới 67% lượng nhập khẩu, khí đốt tự nhiên chiếm 24%.
Dù năng lượng tái tạo đã chiếm 48% sản lượng năng lượng nội địa và 47,3% sản lượng điện năm 2025, nhưng cơ cấu tiêu thụ vẫn nặng về dầu (khoảng 38%) và khí (21%).
Euronews ngày 21/3 phân tích sâu vấn đề này, nhấn mạnh dù giá điện đã ổn định phần nào sau cuộc khủng hoảng năm 2022, người tiêu dùng và doanh nghiệp châu Âu vẫn phải chịu mức giá cao nhất thế giới, đặc biệt tại Đức, Bỉ và Đan Mạch. Xung đột Trung Đông hiện tại, với nguy cơ phong tỏa eo biển chiến lược Hormuz, đang tái hiện kịch bản giá năng lượng tăng mạnh, buộc EU phải hành động khẩn cấp.
Giới chuyên gia nhận định đây không chỉ là vấn đề giá cả, mà còn là an ninh quốc gia. Châu Âu nhập khẩu gần 90% khí đốt và dầu từ bên ngoài, trong đó một phần lớn qua các tuyến đường biển dễ bị ảnh hưởng bởi căng thẳng Iran. Cuộc xung đột tại Vùng Vịnh đang làm gián đoạn khoảng 20% nguồn cung dầu và khí toàn cầu, đẩy châu Âu vào thế bất lợi so với Mỹ hay Trung Quốc, những quốc gia có giá năng lượng thấp hơn đáng kể.
Trong bối cảnh này, điện hạt nhân nổi lên như một lựa chọn ổn định, phát thải thấp và mang thương hiệu “Made in Europe” (sản xuất tại châu Âu). Nó chiếm khoảng 23% tổng sản lượng điện EU và gần 50% lượng điện không phát thải, đồng thời giúp cân bằng lưới điện khi tái tạo biến động. Áp lực từ địa chính trị và nhu cầu điện tăng vọt cho AI, trung tâm dữ liệu đã khiến các nhà hoạch định chính sách tại Brussels không còn lựa chọn nào khác ngoài việc “đưa hạt nhân trở lại trung tâm chiến lược”.
Hành động cụ thể
Ngày 10/3, tại Hội nghị Thượng đỉnh Năng lượng Hạt nhân lần thứ hai tổ chức ở Paris (Pháp), Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã thẳng thắn tuyên bố việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong những thập kỷ qua là “một sai lầm chiến lược”. Bà nhấn mạnh, hạt nhân là nguồn điện ổn định, giá hợp lý, phát thải thấp và giờ đây trở thành “nguồn năng lượng nội địa” quan trọng để đối phó với cuộc khủng hoảng tại Trung Đông.
Phát biểu này đánh dấu bước chuyển so với lập trường sau thảm họa Fukushima 2011 (Nhật Bản). Bà Von der Leyen không chỉ nhắc lại bài học từ xung đột Nga - Ukraine mà còn công bố Chiến lược châu Âu về Lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) cùng gói bảo lãnh đầu tư 200 triệu euro để hỗ trợ tư nhân. Bà khẳng định mục tiêu đưa SMR vào vận hành thương mại từ đầu những năm 2030, giúp châu Âu giảm phụ thuộc nhập khẩu và hỗ trợ công nghiệp nặng cũng như hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI).
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron (chủ nhà hội nghị) thể hiện sự đồng tình và nhấn mạnh hạt nhân là yếu tố then chốt cho độc lập năng lượng và trung hòa carbon. Pháp hiện duy trì 65% sản lượng điện từ hạt nhân và đang đẩy mạnh xây dựng thêm 6 lò EPR mới cùng 8 lò khác trong kế hoạch dài hạn. Ông Macron còn đề xuất chuẩn hóa thiết kế lò phản ứng châu Âu và đa dạng hóa nguồn uranium.
Tại Đức, dù đã đóng cửa toàn bộ nhà máy hạt nhân năm 2023, Berlin giờ đây đang chuyển hướng sang xây dựng các lò mới và phát triển lò phản ứng cỡ nhỏ SMR, thừa nhận rằng không thể khởi động lại nhà máy cũ nhưng phải bù đắp bằng công nghệ tiên tiến.
Chính phủ Bỉ mới đây đã bãi bỏ luật loại bỏ năng lượng hạt nhân, nghiên cứu kéo dài tuổi thọ các nhà máy hiện có. Italy chuẩn bị dự thảo luật hủy bỏ lệnh cấm hạt nhân kéo dài hàng thập kỷ qua. Hy Lạp mở các cuộc thảo luận công khai về lò phản ứng tiên tiến và lò cỡ nhỏ SMR. Thụy Điển, Phần Lan tiếp tục coi hạt nhân là nền tảng hỗ trợ tái tạo.
Giới chuyên gia cho rằng, những động thái này của các nước EU không phải ngẫu nhiên. Theo Chương trình Minh họa Hạt nhân (PINC) của Ủy ban châu Âu công bố tháng 3, công suất hạt nhân EU có thể tăng từ 98 GW năm 2025 lên 109-150 GW năm 2050, đòi hỏi đầu tư khoảng 241 tỷ euro, trong đó 205 tỷ cho xây mới và 36 tỷ cho kéo dài tuổi thọ. SMR dự kiến góp 17-53 GW, mang lại tính linh hoạt cao hơn.
Chủ tịch EC Von der Leyen còn nhấn mạnh việc liên kết vấn đề năng lượng hạt nhân với đảm bảo an ninh quốc gia; chỉ rõ: “Cuộc khủng hoảng tại Trung Đông hiện nay đang nhắc nhở chúng ta về điểm yếu khi phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch đắt đỏ và dễ biến động”. Đây là thông điệp mạnh mẽ, thể hiện bước điều chỉnh chiến lược từ “phòng thủ sang chủ động” trong chính sách năng lượng.
Triển vọng trung và dài hạn
Trong ngắn hạn, năng lượng hạt nhân khó giải quyết ngay “cú sốc giá”. Nhưng về trung và dài hạn, với nhu cầu điện năng tăng vọt, mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 và áp lực địa chính trị liên tục, hạt nhân đang trở thành trụ cột không thể thiếu. Chiến lược SMR mới của Brussels, kèm bảo lãnh tài chính và đơn giản hóa thủ tục cấp phép, là bước đi cụ thể để vượt các rào cản.
Nhìn một cách tổng thể, cuộc khủng hoảng địa chính trị Trung Đông 2026 là chất xúc tác cuối cùng đối với sự chuyển đổi của EU về vấn đề điện hạt nhân. Không phải ngẫu nhiên mà 4 quốc gia mới (bao gồm Bỉ, Italy) tham gia cam kết toàn cầu tăng gấp ba công suất hạt nhân tại hội nghị mới đây tại Paris.
Nếu EU hành động quyết liệt (đa dạng hóa uranium, đẩy nhanh xây dựng các lò SMR, phối hợp sản xuất công nghiệp Pháp - Đức thì đến năm 2050, điện hạt nhân không chỉ giúp giảm phát thải, mà còn mang lại độc lập năng lượng thực sự và lợi thế cạnh tranh cho công nghiệp.
Khủng hoảng Trung Đông không chỉ là lời cảnh tỉnh đối với EU, mà còn là cơ hội lịch sử để châu Âu điều chỉnh chiến lược. Điện hạt nhân, một lần nữa, đang trở thành ưu tiên chính sách không thể trì hoãn tại Brussels.
