Một năm làm ra số quần áo bằng 36 tháp Eiffel, fast fashion "xanh" kiểu gì?

(Dân trí) - Hàng loạt ông lớn fast fashion (thời trang nhanh) như H&M, Zara, Shein... cam kết sống xanh và tuần hoàn song nghịch lý xuất hiện khi hàng triệu tấn quần áo giá rẻ vẫn xuất xưởng mỗi năm.

Theo ESG Dive, các nhãn hàng thời trang nhanh lớn trên thế giới đang bước vào một cuộc đua mới, đó là phủ xanh hình ảnh thương hiệu. Từ việc ra mắt các bộ sưu tập làm từ sợi tái chế cho đến việc đặt mục tiêu đạt kinh tế tuần hoàn vào năm 2040, các hãng liên tục truyền đi thông điệp thân thiện với môi trường.

Thế nhưng đằng sau các chiến dịch truyền thông rầm rộ là một bài toán kinh tế nan giải, rằng liệu một mô hình sống dựa trên số lượng khổng lồ và tốc độ quay vòng chóng mặt có thể thực sự bền vững?

Các thương hiệu thời trang nhanh như H&M, Zara và Shein liên tục quảng bá những mục tiêu và thành tựu về phát triển bền vững (Ảnh: Medium).

Chiến dịch "xanh hóa" đối đầu núi hàng triệu tấn

Trong báo cáo phát triển bền vững gần đây, H&M cho biết 91% nguyên vật liệu sản xuất của hãng đến từ các nguồn bền vững. Tuy nhiên, cùng năm đó, tập đoàn đã đưa ra thị trường tới 364.093 tấn sản phẩm, con số này tương đương trọng lượng của 36 tháp Eiffel.

Tương tự, Inditex, tập đoàn mẹ của Zara và Bershka, công bố 88% lượng sợi được dùng thuộc nhóm "sợi có tác động thấp hơn". Dẫu vậy, tổng nguyên liệu mà doanh nghiệp này tiêu thụ vẫn tăng vọt lên mức 705.554 tấn.

Về phần mình, Shein, nền tảng thương mại điện tử từng có thời điểm bày bán tới 600.000 mặt hàng cùng lúc, cũng lập chuyên trang riêng về trách nhiệm môi trường và chi tiền thâu tóm nhãn hàng Everlane để củng cố hình ảnh thời trang sạch.

Quy mô kinh doanh khổng lồ tỷ lệ thuận với dòng tiền. H&M, Inditex và Shein lần lượt ghi nhận doanh thu khoảng 23,5 tỷ USD, 46,3 tỷ USD và hơn 50 tỷ USD. Nhưng theo các chuyên gia vận hành, chính "cỗ máy kiếm tiền" này lại tạo ra rào cản lớn nhất cho mục tiêu giảm phát thải.

Giáo sư Javad Nasiry tại Đại học McGill nhận định, mô hình thời trang nhanh ngay từ khâu thiết kế đã rất khó, thậm chí gần như không thể trở nên bền vững. Theo ông, bản chất thành công của các thương hiệu này nằm ở việc liên tục tung mẫu mới, bắt kịp thị hiếu với tốc độ thần tốc và mức giá rẻ.

"Khi ưu tiên giá rẻ và tốc độ, chất lượng thường là yếu tố bị hy sinh", ông Nasiry nhấn mạnh. Quần áo giảm độ bền sẽ làm suy yếu mục tiêu tái chế, đồng thời tâm lý săn lùng đồ mới khiến người mua vội vã lấp đầy tủ đồ ngay cả khi đồ cũ còn rất tốt: "Đến khi bạn mặc chiếc áo lần thứ ba thì một bộ sưu tập mới đã ra đời".

Nghịch lý giữa "từng sản phẩm" và "tổng sản lượng"

Nhiều thương hiệu khẳng định họ đang dùng các nhóm nguyên liệu được ưu tiên, tức quy trình nuôi trồng, canh tác giúp giảm phát thải so với sợi thông thường. Tổ chức phi lợi nhuận chuyên về tiêu chuẩn nguyên liệu dệt may Textile Exchange đặt mục tiêu cắt giảm 45% khí thải từ nguyên liệu thô vào năm 2030, với sự tham gia của hàng loạt tên tuổi lớn.

Thế nhưng đại diện tổ chức này thừa nhận việc thay thế chất liệu đơn thuần sẽ không mang lại nhiều ý nghĩa nếu sản lượng chung tiếp tục tăng vọt. Dữ liệu thực tế cho thấy, sản lượng sợi và nguyên liệu toàn cầu phục vụ may mặc, dệt may và giày dép đã tăng từ 71 triệu tấn lên 93 triệu tấn. Kéo theo đó, lượng khí thải nhà kính tăng khoảng 30%, bất chấp tỷ trọng sợi thân thiện với môi trường ngày càng cao.

Bên cạnh đó, giải pháp tái chế cũng bộc lộ hạn chế kỹ thuật. Phó giáo sư Xiaoyang Long từ Đại học Wisconsin-Madison chỉ ra rằng, sợi tái chế (dù là cotton hay polyester) thường có độ bền sợi kém hơn, làm giảm tuổi thọ của trang phục. "Rất khó để biến một món đồ thành vòng lặp tuần hoàn mãi mãi", bà Long phân tích.

Mặt khác, chiến lược "phản ứng nhanh" nhằm giảm hàng tồn kho trên kệ thực tế lại dồn áp lực rác thải về phía thượng nguồn. Để có thể đưa sản phẩm ra quầy chỉ sau vài tuần hay 60 ngày như một số nhãn hàng áp dụng, doanh nghiệp bắt buộc phải chuẩn bị sẵn lượng lớn sợi, vải mộc và mẫu nhuộm từ trước.

"Bạn không thể trồng bông theo nhu cầu tức thì. Muốn bán ra phía trước càng nhanh, bạn càng phải tích lũy nguyên phụ liệu ở các công đoạn phía sau", bà Long cho biết. Khi xu hướng thị trường bất ngờ đổi hướng, khối lượng vật liệu trữ sẵn này lập tức biến thành phế liệu thừa.

Báo cáo của H&M ghi nhận 54.766 tấn chất thải nội bộ, còn Inditex phát sinh 58.154 tấn. Đáng chú ý, nếu tính cả hao hụt sản xuất, H&M cần tới 506.015 tấn nguyên liệu để làm ra 364.093 tấn thành phẩm, tạo ra khoảng chênh lệch hơn 141.000 tấn chưa được phản ánh chi tiết trong chuỗi cung ứng mở rộng.

Gen Z đấu tranh cho phát triển bền vững nhiều hơn bất kỳ thế hệ nào khác nhưng vẫn tiêu thụ thời trang nhanh nhiều nhất (Ảnh: Haus von Eden).

Cú hích chính sách và bài toán sang tay đồ cũ

Trước sức ép từ các núi quần áo bị loại bỏ, nhà quản lý tại nhiều thị trường bắt đầu vào cuộc. Liên minh châu Âu đã ban hành lệnh cấm tiêu hủy hàng may mặc tồn kho không bán được. Tại Pháp, sắc thuế mới đánh trực tiếp vào các nền tảng bán buôn trực tuyến dựa trên số lượng mặt hàng niêm yết. Ngoài ra, cơ chế mở rộng trách nhiệm của nhà sản xuất buộc doanh nghiệp chi trả chi phí thu gom, xử lý rác thải sau tiêu dùng cũng dần được đẩy mạnh.

Tuy vậy, giới quan sát cảnh báo các sắc thuế cần được tính toán kỹ để tránh việc doanh nghiệp chuyển phần chi phí phạt ngược lại người mua, hoặc hạ thấp chất lượng gia công hơn nữa nhằm bù đắp biên lợi nhuận.

Một hướng đi khác là thúc đẩy thị trường đồ cũ (mua bán lại). Dù vậy, mảng kinh doanh này hiện vẫn rất khiêm tốn. Đơn cử tại H&M, doanh thu từ việc vận hành nền tảng bán đồ cũ Sellpy chỉ đóng góp 0,8% tổng doanh thu. Để khuyến khích tiêu dùng tuần hoàn, một nhóm thương hiệu bán lẻ lớn đã cùng kiến nghị các chính phủ giảm thuế giá trị gia tăng hoặc miễn thuế kinh doanh cho hàng hóa sang tay.

Dù các giải pháp vẫn đang trong quá trình thử nghiệm, sức hút từ thời trang siêu rẻ trên các nền tảng mạng xã hội vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Lời giải căn cơ cho bài toán thời trang bền vững có lẽ không chỉ nằm ở nhãn mác nguyên liệu xanh, mà còn nằm ở sự cân bằng giữa tốc độ mở rộng quy mô sản xuất và thói quen mua sắm của chính người tiêu dùng.