Báu vật của làng nhiều lần bị trộm
Pho tượng đồng nêu trên đang được lưu giữ trong đền thờ tại làng Trà Liên, xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị. Suốt hàng trăm năm qua, pho tượng được người dân địa phương xem là báu vật linh thiêng, gắn với nhiều câu chuyện ly kỳ truyền từ đời này qua đời khác.
Quan sát bên ngoài, pho tượng khắc họa hình ảnh một vị quan hoặc vị vua ngồi trên ghế, đầu đội mũ, khuôn mặt vuông vức, râu dài, tai lớn, toàn thân phủ áo choàng rộng chạm đến chân.
Bức tượng đồng được lưu giữ tại làng Trà Liên, xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị (Ảnh: Nhật Anh).
Dáng vẻ uy nghiêm cùng những đường nét tinh xảo của pho tượng khiến ai chứng kiến cũng tò mò về nhân vật được tạc tượng. Còn với người dân làng Trà Liên, đây là hiện thân của bậc tiền nhân nên luôn được thờ phụng bằng sự thành kính đặc biệt.
Ông Hồ Sỹ Út (77 tuổi), một cao niên của làng Trà Liên, cho biết thuở nhỏ ông đã thấy pho tượng đặt ở ngôi miếu trong làng và được nghe kể tượng có niên đại khoảng 500 năm, đúc bằng đồng.
Theo ông Út, thời kỳ chiến tranh loạn lạc, tượng được người dân đưa vào thờ tại một ngôi chùa ở làng Trà Liên. Bom đạn tàn phá, chùa cũng đổ sập, song điều ngạc nhiên là pho tượng vẫn uy nghi ngồi trên bệ đá. Người dân sau đó đã đưa tượng trở về ngôi miếu của làng, đến khi đền thờ ở Trà Liên được xây dựng.
"Tượng cao 0,62m, phần vai rộng 0,32m, nặng khoảng 300kg. Người dân truyền nhau rằng tượng có từ thời Chúa Nguyễn Hoàng”, ông Út cho hay.
Không chỉ mang vẻ huyền bí với niên đại hàng thế kỷ, pho tượng còn gắn với những câu chuyện ly kỳ về các vụ trộm bất thành khiến người dân làng Trà Liên càng thêm tin vào sự linh thiêng.
Ông Út kể, lần đầu pho tượng bị đánh cắp xảy ra vào năm 1976. Trong đêm tối, kẻ gian lẻn vào làng khiêng tượng xuống ven sông Ái Tử với ý định đưa lên thuyền, vận chuyển đi nơi khác. Thế nhưng khi tên trộm đang đưa tượng lên thuyền tre, chiếc thuyền bất ngờ bị vỡ mạn. Không thể mang theo pho tượng nặng, nhóm trộm đành đào cát ven sông để chôn giấu rồi bỏ trốn.
“Cả làng chia nhau đi tìm suốt nhiều ngày. Sau đó có người chỉ điểm, bà con dùng thanh sắt chọc xuống lớp cát mới phát hiện pho tượng bị vùi dưới bờ sông và đưa trở lại miếu để thờ”, ông Út nhớ lại.
Đến năm 1989, pho tượng tiếp tục bị trộm. Người dân kể rằng khi kẻ xấu vừa khiêng tượng ra khỏi làng trời bất ngờ nổi dông, mưa xối xả suốt đêm khiến chúng phải bỏ lại pho tượng rồi tẩu thoát. Sáng hôm sau, dân làng phát hiện tượng nằm chỏng chơ trên bãi đất.
Sau nhiều lần bị nhòm ngó, người dân Trà Liên đã xây dựng ngôi miếu kiên cố hơn bằng bê tông cốt thép để bảo vệ pho tượng và luôn có người thay nhau trông coi.
Ông Hồ Sỹ Út, cao niên làng Trà Liên, trao đổi những câu chuyện về Thái phó Nguyễn Ư Dĩ, người được cho là nguyên mẫu bức tượng (Ảnh: Nhật Anh).
“Với người dân nơi đây, pho tượng không chỉ là cổ vật mà còn là biểu tượng tâm linh. Mỗi dịp lễ, Tết hay ngày rằm, bà con đều đến dâng hương cầu bình an. Nhiều người trẻ trong làng cũng đến cầu học hành, thi cử thuận lợi. Bao đời nay, pho tượng đã trở thành một phần ký ức và niềm tin của dân làng Trà Liên”, ông Út nói.
Những bí ẩn chưa có lời giải
Pho tượng đồng cổ được lưu giữ tại làng Trà Liên vẫn là một bí ẩn với người dân địa phương. Không ai biết chính xác tượng được đúc từ khi nào, tạc ai, nhưng qua nhiều đời, người dân vẫn xem đây là báu vật linh thiêng gắn với thời kỳ mở cõi của Chúa Nguyễn Hoàng.
Ông Hồ Khan (72 tuổi), ở làng Trà Liên, cho biết dân làng lưu truyền pho tượng tạc Thái phó Nguyễn Ư Dĩ, cậu ruột của Chúa Nguyễn Hoàng, người có công lớn phò tá Chúa Nguyễn dựng nên cơ nghiệp và được xem là khai quốc công thần.
Các cao niên ở làng Trà Liên cũng cho hay tương truyền sau khi Thái phó Nguyễn Ư Dĩ qua đời, Chúa Nguyễn Hoàng đã cho người ra Thanh Hóa đúc tượng thờ ông.
“Đến nay vẫn chưa có căn cứ xác thực nào khẳng định pho tượng tạc ngài Thái phó Nguyễn Ư Dĩ. Tất cả chủ yếu dựa trên lời truyền miệng của người dân qua nhiều đời”, ông Hồ Sỹ Út thông tin thêm.
Một nhà nghiên cứu tại tỉnh Quảng Trị cũng nhận định tượng ở làng Trà Liên thuộc phong cách nghệ thuật thời Mạc, tuy nhiên chưa có cơ sở để khẳng định tượng đồng này có phải là ngài Nguyễn Ư Dĩ hay nhân vật lịch sử khác.
Năm 2020, chính quyền địa phương và các nhà hảo tâm đã quyên góp xây dựng đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ ở làng Trà Liên. Đến năm 2022, bức tượng được người dân tổ chức lễ rước rất trang nghiêm đưa về ngôi đền mới để bảo quản an toàn hơn.
Đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ được hoàn thành vào năm 2022 (Ảnh: Nhật Anh).
Ông Bùi Quốc Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Ái Tử, cho biết đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ được xây dựng trong khuôn viên Di tích lịch sử quốc gia Chúa Nguyễn ở làng Trà Liên, theo lối kiến trúc triều Nguyễn.
Phó Chủ tịch xã Ái Tử cũng thông tin thời gian qua địa phương đã tổ chức nhiều hội thảo, mời các đoàn chuyên gia tham dự để nghiên cứu về bức tượng. Các nhà nghiên cứu nhận định bức tượng có niên đại cách đây khoảng 5 thế kỷ, nhưng nhân vật được tạc tượng là ai hiện có nhiều quan điểm.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là Thái phó Nguyễn Ư Dĩ, có người cho rằng pho tượng tạc Thái thượng lão quân, cũng có ý kiến pho tượng tạc Chúa Nguyễn Hoàng...
“Cho đến nay, tượng đồng cổ ở Trà Liên tạc nhân vật nào vẫn chưa có lời giải. Chính sự bí ẩn ấy càng khiến pho tượng trở nên đặc biệt trong tâm thức người dân suốt hàng trăm năm qua”, ông Hùng nói.
Ông Hùng cho biết địa phương đang hoàn tất các hồ sơ, thủ tục để trình Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận pho tượng đồng Trà Liên là bảo vật quốc gia.
