Ăn uống không lành mạnh, nhiều muối làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim, ung thư

VTV.vn - Thói quen sử dụng nhiều muối, ăn uống không lành mạnh đang làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam.

Ảnh minh họa sử dụng AI

Giảm tiêu thụ muối, thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh

Ngày 19/8, tại Hà Nội, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) đã phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, Trường Đại học Y tế công cộng và HealthBridge tổ chức Hội thảo cung cấp thông tin về giảm tiêu thụ muối và các giải pháp thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh. Sự kiện thu hút sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành đến từ Viện Dinh dưỡng Quốc gia, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Bệnh viện Bạch Mai, Hội Đột quỵ Việt Nam cùng đông đảo đại diện các cơ quan thông tấn báo chí. Đây là bước đi thiết thực trong việc triển khai Kế hoạch quốc gia Truyền thông vận động thực hiện giảm muối trong khẩu phần ăn, hướng tới mục tiêu phòng chống bệnh tim mạch và các bệnh không lây nhiễm trong giai đoạn hiện nay.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam chỉ ra rằng các loại thực phẩm không lành mạnh đang góp phần gây ra một trong những thách thức lớn nhất về sức khỏe mà Việt Nam phải đối mặt. Cũng như nhiều quốc gia khác, Việt Nam đang chứng kiến gánh nặng ngày càng gia tăng của các bệnh không lây nhiễm, bao gồm bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và các bệnh hô hấp mạn tính, vốn là những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong.

Theo Tiến sĩ Angela Pratt, một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là chế độ ăn uống không lành mạnh, nổi bật là việc tiêu thụ quá nhiều muối, cùng với xu hướng gia tăng sử dụng thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và đồ uống có đường. Đứng trước những thay đổi đáng lo ngại, Chính phủ Việt Nam đã xác định rõ định hướng y tế công cộng là chuyển từ điều trị bệnh sang phòng ngừa và thúc đẩy sức khỏe tốt hơn.

Để cụ thể hóa chiến lược này, hàng loạt các công cụ chính sách mạnh mẽ đã và đang được triển khai. Vị đại diện WHO đặc biệt đánh giá cao việc Quốc hội Việt Nam thông qua Luật Thuế Tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) vào năm 2025, trong đó áp dụng thuế đối với đồ uống có đường. Đây là một biện pháp đã được chứng minh hiệu quả và đang được khoảng 110 chính phủ trên thế giới áp dụng nhằm tăng giá sản phẩm, qua đó khuyến khích giảm tiêu thụ.

Bên cạnh công cụ thuế, việc minh bạch thông tin dinh dưỡng cũng được đặt lên hàng đầu. Tiến sĩ Angela Pratt cho biết WHO đã hỗ trợ Bộ Y tế xây dựng Thông tư số 30/2026/TT-BYT, quy định bắt buộc công bố thành phần và giá trị dinh dưỡng trên nhãn thực phẩm. Đây là nền tảng để tiến tới áp dụng Mô hình Phân loại Dinh dưỡng (Nutrition Profiling Model) và ghi nhãn dinh dưỡng ở mặt trước bao bì. Khi được thiết kế phù hợp, nhãn mặt trước bao bì có thể hỗ trợ người tiêu dùng đưa ra lựa chọn lành mạnh bằng cách chuyển những thông tin phức tạp thành các cảnh báo trực quan, rõ ràng đối với sản phẩm chứa nhiều muối, đường hoặc chất béo có hại.

Đại diện WHO nhấn mạnh trẻ em tại Việt Nam và trên thế giới đang phải tiếp xúc với các hoạt động tiếp thị thực phẩm mạnh mẽ, thường thông qua các tuyên bố quảng cáo gây hiểu lầm. Điều này định hình sở thích ăn uống của trẻ kéo dài suốt cuộc đời, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tương lai. Do đó, bà kêu gọi các cơ quan báo chí, truyền thông cùng chung tay thực hiện 3 hành động: lan tỏa thông tin chính xác, chủ động tìm hiểu các chính sách y tế và đặc biệt là nâng cao tinh thần cảnh giác trước những nỗ lực của ngành công nghiệp thực phẩm nhằm trì hoãn hoặc làm suy yếu các chính sách tiến bộ.

Hệ lụy của chế độ ăn thừa muối, thực phẩm siêu chế biến

Chia sẻ tại hội thảo, PGS. TS. Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, đưa ra những con số báo động. Theo đó, các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm tới khoảng 80% tổng số ca tử vong trên toàn quốc và chiếm 73,7% tổng gánh nặng bệnh tật. Mỗi năm, nước ta ghi nhận khoảng 200.000 ca tử vong do bệnh tim mạch và khoảng 200.000 ca đột quỵ, đáng quan ngại là người trẻ và trung niên đã chiếm tỷ lệ lên tới 30% trong số các ca đột quỵ.

Mức tiêu thụ thịt bình quân đã tăng mạnh từ 84,0 g/người/ngày (năm 2010) lên 136,4 g/người/ngày (năm 2020), khu vực thành phố thậm chí đạt 155,3 g/ngày. Lượng rau và quả chín tiêu thụ dù đã tăng nhưng mới chỉ đáp ứng được khoảng 66-77% so với nhu cầu khuyến nghị. Mức tiêu thụ muối của người Việt Nam tuy có giảm từ 9,4 g/ngày (năm 2015) xuống 8,07 g/ngày (năm 2021) nhưng vẫn cao gấp khoảng 1,6 lần so với mức khuyến nghị dưới 5 g/ngày của WHO.

Điểm đặc thù trong bữa cơm của các gia đình Việt là phần lớn lượng natri (chiếm khoảng 70%) đến từ các loại gia vị như muối, nước mắm, bột canh, hạt nêm, mì chính được thêm vào khi chế biến và khi ăn. Tuy nhiên, một thực tế mới đang nổi lên là sự gia tăng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến (NOVA 4) bao gồm mì ăn liền, nước ngọt có ga, trà sữa pha chế sẵn, snack và xúc xích công nghiệp. Sự bùng nổ của chuỗi thức ăn nhanh, cửa hàng tiện lợi quanh trường học và các nền tảng giao đồ ăn trực tuyến đang bủa vây thế hệ trẻ. Mức tiêu thụ đồ uống có đường bình quân đầu người đã tăng 350% chỉ trong 15 năm.

Hệ lụy của chế độ ăn thừa muối, dư năng lượng và thực phẩm siêu chế biến là sự gia tăng của các yếu tố nguy cơ. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ từ 5-19 tuổi đã tăng 2,2 lần trong 10 năm (từ 8,5% năm 2010 lên 19,0% năm 2020). Cùng với đó, tỷ lệ người trưởng thành mắc tăng huyết áp, đái tháo đường cũng gia tăng nhanh chóng, tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống y tế. Các bằng chứng khoa học cập nhật giai đoạn 2024-2026 chỉ ra sự nhất quán đáng sợ: tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến làm tăng nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, bệnh tim mạch, đái tháo đường típ 2 và không có bất kỳ nghiên cứu nào ghi nhận mối liên quan có lợi.

Sự gia tăng nhanh chóng của các bệnh không lây nhiễm đang đặt ra một bài toán hóc búa cho toàn xã hội. Từ những phân tích của các chuyên gia trong nước và quốc tế, có thể thấy việc thay đổi hành vi cá nhân (như giảm chấm, giảm chan nước mắm, chọn thực phẩm tươi) là cần thiết nhưng chưa đủ.

Giải pháp cốt lõi phải đến từ những can thiệp cấp hệ thống theo hướng "nhiệm vụ kép": vừa cải thiện nhận thức tiêu dùng thông qua truyền thông đại chúng, vừa thiết lập các hàng rào chính sách vững chắc. Việc thực thi nghiêm ngặt các quy định về dán nhãn dinh dưỡng, áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt, kiểm soát quảng cáo thực phẩm nhắm đến trẻ em và thiết lập tiêu chuẩn bữa ăn học đường sẽ là những "liều vaccine" quan trọng nhất. Thông tin kịp thời, chính xác từ báo chí sẽ là sợi dây gắn kết, tạo sự đồng thuận trong xã hội để những chính sách y tế công cộng thực sự đi vào đời sống, bảo vệ sức khỏe và thế hệ tương lai.