Năm ngoái, mạng xã hội Trung Quốc dậy sóng với chuyện một tiến sĩ buộc phải chuyển sang làm nghề giao đồ ăn để mưu sinh. Cùng thời điểm, một công ty gas gây tranh cãi khi tuyển dụng cử nhân, thạc sĩ cho công việc ghi chỉ số công tơ, vốn dĩ không đòi hỏi trình độ cao.
Trung Quốc có lực lượng lao động lớn nhất thế giới với hơn 850 triệu người (Ảnh: Jade GAO/AFP/Getty Images).
Theo Zhou Yun, trợ lý giáo sư xã hội học tại Đại học Michigan (Mỹ), việc tiếp cận giáo dục đại học đã trở nên dễ dàng hơn với giới trẻ Trung Quốc nhưng giá trị tấm bằng mang lại không tương xứng.
Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tại quốc gia này hiện ở mức cao, khoảng 17%. Tuy nhiên, con số đó vẫn chưa phản ánh hết thực tế khi ngày càng nhiều sinh viên tốt nghiệp phải chấp nhận làm những công việc trái ngành, dưới kỳ vọng ban đầu.
Không những vậy, nhiều người thuộc thế hệ Millennials (những người được sinh ra từ năm 1981 đến 1996) và Gen Z (những người được sinh ra từ năm 1997 đến năm 2012) đang phải thu hẹp chi tiêu trên mọi lĩnh vực, từ thời trang đến lựa chọn nghề nghiệp, khi cảm giác bế tắc ngày càng lan rộng.
Zak Dychtwald, người đứng đầu công ty nghiên cứu người tiêu dùng Young China Group, nhận định rằng dù suy thoái chưa chính thức xảy ra, nhiều dấu hiệu của nó đã hiện hữu trong đời sống của giới trẻ, đặc biệt là tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm.
Theo ông, năm 2025, tình hình ổn định hơn so với giai đoạn hậu Covid-19 trước đó. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở sự sụp đổ mà ở tâm lý do dự ở người trẻ. Ông cho rằng một khi sự do dự đã ăn sâu, rất khó để đảo ngược. Điều thay đổi không chỉ là đà tăng trưởng kinh tế, mà còn là kỳ vọng của cả một thế hệ.
Tâm trạng bi quan ấy thể hiện rõ trên mạng xã hội, nơi lan rộng các xu hướng như “nằm yên” (lying flat), mặc kệ hay lối sống tối giản cực đoan. Xuất hiện từ năm 2021, phong trào “nằm yên” ban đầu là phản ứng trước văn hóa làm việc khắc nghiệt “996” (công thức làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) rồi dần trở thành biểu hiện của sự từ bỏ tham vọng.
Một bộ phận người trẻ tự gọi mình là “chuột”, dành phần lớn thời gian nằm trên giường, lướt mạng và chi tiêu tối thiểu. Thậm chí, có người trở thành “con cái toàn thời gian”, được cha mẹ trả tiền để làm việc nhà.
Nhà kinh tế Gao Shanwen từng có nhận xét gây chú ý: “Trung Quốc hiện có những người già đầy sức sống, những người trẻ thiếu sinh khí và những người trung niên chìm trong tuyệt vọng”.
Không chỉ tiêu dùng suy yếu, tỷ lệ sinh cũng giảm xuống mức thấp kỷ lục, chỉ còn 7,92 triệu trẻ ra đời trong năm 2025, thấp nhất kể từ năm 1949. Dù Chính phủ đã đưa ra nhiều chính sách khuyến khích sinh con, không ít cặp vợ chồng trẻ vẫn chần chừ vì lo ngại về tương lai của chính họ và thế hệ tiếp theo.
