Ngày 17/4, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam phối hợp với Tổ chức di cư thế giới (IOM) tổ chức hội thảo về phát triển kỹ năng đáp ứng thị trường lao động trong và ngoài nước trong bối cảnh chuyển đổi xanh.
Phát biểu khai mạc, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, cho biết hội thảo được tổ chức như một diễn đàn đối thoại chính sách, kết nối các bên liên quan nhằm tìm kiếm giải pháp phát triển kỹ năng gắn với nhu cầu thị trường lao động trong nước và quốc tế.
Ông nhấn mạnh, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản cấu trúc việc làm, tiêu chuẩn kỹ năng và cách thức tổ chức sản xuất, đòi hỏi hệ thống đào tạo phải thích ứng nhanh hơn với yêu cầu mới.
GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Ảnh: Nguyễn Hằng).
Nhu cầu lao động kỹ năng tăng nhanh
Theo báo cáo, Việt Nam hiện có hơn 53 triệu lao động, song tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ còn ở mức khoảng 26-27%, cho thấy dư địa lớn nhưng cũng đặt ra thách thức cho hệ thống giáo dục và đào tạo.
Mỗi năm, khoảng 100.000-150.000 lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, chủ yếu tại các thị trường Đông Bắc Á như Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc.
Các thị trường này đang có xu hướng gia tăng nhu cầu đối với lao động có kỹ năng, đặc biệt trong các ngành sản xuất, xây dựng, nông nghiệp và dịch vụ. Đồng thời, châu Âu cũng bắt đầu mở rộng tiếp nhận lao động Việt Nam tại Đức, Romania, Ba Lan và Hungary.
Tuy nhiên, chất lượng lao động vẫn còn hạn chế, nhất là về ngoại ngữ và kỹ năng mềm.
Tại hội thảo, bà Kendra Rinas, Trưởng Phái đoàn Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) tại Việt Nam, cho rằng Việt Nam đã trở thành quốc gia có số lượng lớn lao động di cư, với khoảng 150.000 người mỗi năm làm việc tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Bà nhấn mạnh nhu cầu lao động đang gia tăng, đặc biệt tại các nền kinh tế già hóa và trong các lĩnh vực liên quan đến chuyển đổi xanh.
Bà Kendra Rinas, Trưởng Phái đoàn Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) tại Việt Nam (Ảnh: Nguyễn Hằng).
“Nút thắt” công nhận kỹ năng
Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu đề cập là cơ chế công nhận kỹ năng còn hạn chế, khiến lao động khó tận dụng cơ hội quốc tế.
Theo bà Kendra Rinas, kỹ năng nếu không được công nhận xuyên biên giới sẽ dẫn đến tình trạng lao động bị sử dụng dưới trình độ, thu nhập thấp và giảm khả năng thương lượng, dù có năng lực thực tế.
Tương tự, các nghiên cứu trong nước cũng chỉ ra rằng hệ thống đánh giá và công nhận kỹ năng nghề quốc gia đã được thiết lập nhưng chưa được thể chế hóa rõ ràng, dẫn đến tình trạng “mất giá trị kỹ năng” khi người lao động không thể chuyển đổi năng lực đã tích lũy thành lợi thế trên thị trường lao động trong nước.
Ngoài ra, hơn 70% lực lượng lao động có kinh nghiệm và kỹ năng nhưng chưa được công nhận chính thức, cho thấy khoảng trống lớn trong hệ thống đánh giá và chứng nhận kỹ năng nghề.
Các chuyên gia cũng cho rằng sự thiếu liên thông giữa hệ thống đào tạo trong nước và tiêu chuẩn quốc tế đang là rào cản lớn đối với việc dịch chuyển lao động có kỹ năng.
Cần chuyển sang tiếp cận “vòng đời kỹ năng”
Trước những thách thức trên, nhiều ý kiến tại hội thảo đề xuất cần thay đổi cách tiếp cận trong phát triển kỹ năng.
Theo ông Nguyễn Văn Chiến, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, chính sách cần chuyển từ quản lý riêng lẻ từng giai đoạn sang quản lý toàn bộ vòng đời dịch chuyển lao động, bao gồm “đào tạo - di chuyển - làm việc - quay về - tái hòa nhập”.
Ông Nguyễn Văn Chiến, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Ảnh: Nguyễn Hằng).
Điều này đòi hỏi tăng cường liên kết giữa giáo dục nghề nghiệp và thị trường lao động quốc tế, đồng thời xây dựng cơ chế công nhận và chuyển đổi kỹ năng, đặc biệt đối với lao động hồi hương.
Từ góc độ quản lý, ông Nguyễn Chí Trường, Phòng Kỹ năng nghề, Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết Việt Nam đã xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia, với hàng trăm bộ tiêu chuẩn và công cụ đánh giá, cùng mạng lưới tổ chức cấp chứng chỉ trên cả nước.
Tuy nhiên, việc triển khai vẫn gặp khó khăn do nhiều quy định còn mới, thiếu tiền lệ và nhận thức về phát triển kỹ năng chưa được phổ biến rộng rãi.
Ở góc độ quốc tế, mô hình hợp tác giữa Việt Nam và Đức trong đào tạo nghề cho thấy hiệu quả khi gắn đào tạo với doanh nghiệp, tích hợp ngoại ngữ và kỹ năng liên văn hóa, đồng thời đảm bảo công nhận trình độ nghề.
Các chuyên gia cho rằng việc thúc đẩy công nhận kỹ năng, tăng cường hợp tác quốc tế và gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tế sẽ là chìa khóa để nâng cao chất lượng lao động và mở rộng cơ hội việc làm cho người lao động Việt Nam trong bối cảnh mới.
