Từ sản phẩm đến tài sản đa vòng
Trong nền kinh tế sáng tạo, tài sản trí tuệ không chỉ là tấm bằng chứng nhận quyền sở hữu danh nghĩa, nó là một mô hình kinh doanh mở rộng, nơi một hạt nhân sáng tạo có thể xoay quanh bánh đà doanh thu qua nhiều tầng thương mại hóa.
Trên thế giới, mô hình kinh doanh IP đã trở thành chuẩn mực. Disney lấy 66% số doanh thu từ khai thác IP (phim, game, hàng tiêu dùng, trải nghiệm...); Big 4 K-pop (HYBE, SM, JYP, YG) tăng doanh thu từ khoảng 503 triệu USD (giai đoạn 2012- 2021) lên hơn 3,4 tỷ USD năm 2025 nhờ chuyển từ bán album sang hệ sinh thái quanh nghệ sĩ và IP gốc: Concert, fan meeting, hàng hóa thương mại (merchandise), hợp tác cấp quyền (licensing), nền tảng cộng đồng ...
Theo các chuyên gia, vòng đời thương mại hóa của một IP tiêu chuẩn hiện có thể được phát triển qua 4 tầng khai thác: Đầu tiên là sản phẩm cốt lõi (Core Product), tạo doanh thu từ phòng vé, lượt xem trên các nền tảng streaming như YouTube, Spotify, mua hàng trong ứng dụng (In-app Purchase) hoặc bản quyền phát sóng ban đầu.
Tiếp đó, IP được mở rộng sang cấp phép thương mại (Licensing&Merchandising), cho phép các nhãn hàng khai thác hình ảnh nhân vật, câu từ “trending” để phát triển thời trang, đồ chơi, thực phẩm hoặc bao bì...
Ở tầng thứ ba, trải nghiệm thực cảnh (Location-Based Entertainment) đưa IP đến với công chúng thông qua live concert, khu vui chơi giải trí, mô hình check-in hay pop-up store...
Cuối cùng là tài chính hóa (Financial Asset), giá trị IP được định giá để thu hút vốn đầu tư mạo hiểm, phục vụ các thương vụ mua bán-sáp nhập hoặc trở thành tài sản bảo đảm cho các khoản vay ngân hàng.
Mặc dù thị trường còn non trẻ, Việt Nam đã xuất hiện những đơn vị tiên phong khai thác IP đa tầng. Ông Đinh Bá Thành, Chủ tịch Công ty cổ phần Dat Viet VAC Group Holdings (DatVietVAC) - đơn vị đứng sau các chương trình: Rap Việt, Anh trai Say hi, 2 Ngày 1 Đêm, Em xinh Say hi, Tinh hà Say hi... chia sẻ: “Chúng ta đang sống với một màn hình nhỏ trên tay (smartphone) nhưng chứa đựng cả một concert Anh trai Say hi với khoảng 110 nghìn khán giả. Nhờ đó, một thế giới khác hiện ra, gồm: Nghe nhạc, xem phim, shopping, chia sẻ ước vọng”.
Từ Rap Việt mua bản quyền của The Rapper (Thái Lan), DatVietVAC chuyển sang xây dựng và sở hữu định dạng gốc. Như Anh trai Say hi mở rộng thành nhiều giá trị cùng các concert âm nhạc bùng nổ không chỉ trong nước mà đã biểu diễn ở Las Vegas (Mỹ) vào tháng 8/2025 và năm 2027 sẽ là Say hi US Tour.
Theo báo cáo, DatVietVAC đạt 3.225 tỷ đồng doanh thu năm 2025 và khi tài sản trí tuệ được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, bài toán tiếp theo là mở rộng nguồn lực tài chính. DatVietVAC đã chính thức mở đăng ký cổ phiếu (IPO), đánh dấu cột mốc mới, đồng thời đưa mô hình kinh doanh IP đến gần hơn với thị trường vốn.
Một trường hợp khác đáng chú ý là Wolfoo của Sconnect. Từ series hoạt hình trên YouTube với hàng tỷ lượt xem, gần 100 triệu người theo dõi thường xuyên trên thế giới, phát hành 20 ngôn ngữ, Wolfoo đã mở rộng sang phim chiếu rạp, game, sách, đồ chơi... và hợp tác cấp quyền với các thương hiệu cả trong và ngoài nước.
CEO Sconnect Tạ Mạnh Hoàng cho biết, những mô hình kinh doanh thành công trên thế giới nhưng còn khá mới mẻ tại Việt Nam chính là kinh doanh dựa trên tài sản sở hữu trí tuệ. Wolfoo đã mang lại giá trị bền vững cho doanh nghiệp và có thể mở ra hướng kinh doanh đa ngành.
Điểm đáng nói là khi một nhân vật được đưa ra khỏi màn hình, mỗi lần xuất hiện trong một sản phẩm mới lại có thể hình thành một quan hệ khai thác quyền mới. Một IP vì thế có thể tạo doanh thu nhiều lần trên cùng một giá trị sáng tạo ban đầu.
Nhưng chính quá trình mở rộng đó cũng làm cho IP trở nên phức tạp hơn. Tranh chấp của Wolfoo với chương trình Peppa Pig của Anh cho thấy chỉ một vấn đề liên quan đến bản ghi âm và hình ảnh trong nội dung cũng có thể trở thành vấn đề pháp lý xuyên biên giới. Sau phán quyết, đại diện Sconnect cho biết vụ việc liên quan một số vi phạm trong quá khứ và không ảnh hưởng tới hệ thống. Điều này đặt ra một thực tế rằng IP càng được thương mại hóa nhiều vòng, yêu cầu về quyền sở hữu, quyền sử dụng và khả năng kiểm soát tài sản càng trở nên quan trọng.
Điện ảnh lại cho thấy một dạng khai thác khác với giá trị tích lũy qua nhiều sản phẩm. Thí dụ, loạt phim 8 phần Lật Mặt do nghệ sĩ Lý Hải làm đạo diễn và sản xuất là một trong những thương hiệu điện ảnh Việt có khả năng duy trì sức hút qua nhiều phần, đỉnh điểm là Lật Mặt 7 đạt doanh thu kỷ lục 482 tỷ đồng. Thành công này đáng chú ý ở chỗ giá trị của franchise (nhượng quyền thương mại) không chỉ nằm trong từng bộ phim mà mỗi phần mới có thể thừa hưởng nhận diện thương hiệu, kinh nghiệm sản xuất, sự quan tâm của khán giả và kỳ vọng thị trường được tích lũy từ những phần trước. Một cái tên được xây dựng tốt có thể trở thành tài sản có khả năng quay lại thị trường nhiều lần.
IP Việt có giá bao nhiêu?
Tuy nhiên, câu chuyện không dừng lại ở đó, một bộ phim có thể thu hàng trăm tỷ đồng, một chương trình có thể tạo ra cả hệ sinh thái doanh thu, một nhân vật có thể được khai thác qua nhiều thị trường, tại sao không thể mang ra ngân hàng để vay vốn? Rõ ràng, IP mạnh không chỉ mang về doanh thu trực tiếp mà còn mở ra cả vũ trụ sinh thái khác, nhưng vấn đề ở đây là phần lớn IP Việt vẫn chưa đi được đến bước đó và thực tế là khả năng tạo doanh thu chưa đồng nghĩa với giá trị của chính nó.
Khi được hỏi vì sao chọn cổ phiếu IPO thay vì kênh vốn truyền thống, đại diện DatVietVAC cho biết nguyên nhân là không thể dùng IP làm tài sản thế chấp. Sau nhiều năm xây dựng hệ sinh thái và duy trì dòng tiền ổn định, doanh nghiệp thực hiện IPO để chuyển giá trị IP thành vốn hóa trên thị trường, đây vẫn là con đường khó đi với phần lớn studio nhỏ, nhà sáng tạo nội dung và nghệ sĩ độc lập ở Việt Nam.
Theo Cục trưởng Quản lý giá (Bộ Tài chính) Nguyễn Minh Tiến, cần phân biệt giữa “định giá” và “thẩm định giá”. Về pháp lý, Việt Nam đã có hệ thống chuẩn mực và phương pháp thẩm định giá, bao gồm cả tài sản vô hình, đủ cơ sở áp dụng với tài sản trí tuệ. Vì vậy, điểm nghẽn hiện nay nằm nhiều hơn ở hoạt động định giá IP trên thị trường và khả năng triển khai trên thực tế.
Các chuyên gia phân tích, rào cản là do thiếu dữ liệu thị trường. Theo Hiệp hội Định giá quốc tế (IVSC), định giá tài sản trí tuệ giúp doanh nghiệp xác định giá trị phục vụ chuyển nhượng, cấp phép, sáp nhập-mua lại hoặc thế chấp. Tuy nhiên, các phương pháp định giá đều cần dữ liệu so sánh, trong khi thị trường Việt Nam còn sơ khai, giao dịch công nghệ thường được bảo mật hoặc chưa được đăng ký, khiến cho dữ liệu tham chiếu còn thiếu.
Chưa kể, tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, nhất là trên môi trường số. Luật số 131/2025/QH15 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (có hiệu lực từ 1/4/2026) mở rộng quy định về hỗ trợ tạo ra và khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ, tạo điều kiện để IP trở thành tài sản có thể định giá, chuyển nhượng, thế chấp. Tuy nhiên trên thực tế, Việt Nam vẫn thiếu đội ngũ chuyên gia định giá tài sản trí tuệ, khiến cho các cá nhân, doanh nghiệp khó khai thác đầy đủ giá trị của IP. Việc thiếu hướng dẫn thống nhất cũng có thể dẫn đến chênh lệch lớn về giá trị, tiềm ẩn rủi ro định giá thiếu chính xác và gây khó khăn khi giao dịch, huy động vốn hoặc phát sinh tranh chấp.
Ngoài ra, tín dụng ngân hàng dành cho lĩnh vực này vẫn rất hạn chế. Đặc thù IP cùng độ hot có thể trồi sụt theo thời gian, xu hướng khiến cho khó kiểm soát và định giá tài sản bảo đảm, trong khi nguy cơ định giá sai, nâng khống giá trị hoặc chuyển giá cũng làm tăng rủi ro khi thẩm định và xử lý giao dịch.
Khi doanh nghiệp hướng tới sở hữu IP gốc thay vì sản xuất thuê, khi ngân hàng và nhà đầu tư dần chấp nhận “rủi ro” của tài sản vô hình, khi hệ thống định giá và dữ liệu giao dịch được hoàn thiện, giá trị của một IP Việt sẽ không còn là câu hỏi mơ hồ .
