Thu hồi đất phải hướng đến tái thiết cuộc sống người dân
Góp ý định hướng sửa Luật Đất đai tại phiên thảo luận tổ chiều 19/8, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai, Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đồng tình với cách tiếp cận chuyển từ "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống" cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất.
Để quan điểm này đi vào thực tế, bà cho rằng luật cần thiết kế các cơ chế bảo vệ cụ thể, bảo đảm người bị thu hồi đất không chỉ được bù đắp tài sản mà còn có nơi ở, sinh kế, việc làm và thu nhập ổn định sau di dời. Ngoài ra, cơ quan soạn thảo cần thận trọng với định hướng cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Luật Đất đai 2024 quy định việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí tái định cư phải được thực hiện trước khi thu hồi đất. Tuy nhiên định hướng sửa luật lần này không quy định cứng nội dung này mà dự kiến giao Chính phủ quy định cụ thể. Bà Mai cho rằng thay đổi trên có thể tạo thêm sự linh hoạt khi triển khai các dự án quan trọng quốc gia. Tuy nhiên, nếu bỏ nguyên tắc bồi thường, tái định cư trước khi thu hồi mà không có cơ chế bảo vệ thay thế, người dân có thể rơi vào thế bị động, thậm chí phải rời nơi ở khi chưa có chỗ tái định cư.
Thực tế tại một số dự án, người dân sau khi bị thu hồi đất phải thuê nhà trong thời gian chờ phương án hoặc suất tái định cư. Vì vậy, nữ đại biểu đề nghị chỉ cho phép ngoại lệ trong một số trường hợp như dự án quan trọng quốc gia, dự án khẩn cấp hoặc dự án có tỷ lệ đồng thuận cao.
Ngay cả với trường hợp ngoại lệ, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vẫn phải được phê duyệt và công khai trước khi ra quyết định thu hồi đất. Mặt trận Tổ quốc và chính quyền cấp xã cần giám sát việc thực hiện các cam kết về tái định cư.
Bà Mai cũng đồng tình với định hướng ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ, song lưu ý nhiều dự án không đủ quỹ đất để thực hiện. Nếu người dân phải chuyển đến nơi ở mới, chính sách tái định cư cần đi kèm phương án sinh kế, việc làm và hạ tầng thiết yếu như trường học, y tế, giao thông. Chính quyền địa phương cũng cần giải trình về mức độ hài lòng của người dân sau tái định cư.
Đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai, Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính, phát biểu tại phiên họp tổ. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội
Cùng quan điểm, Phó chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Lương Quốc Đoàn cho rằng "tái thiết cuộc sống" không thể chỉ dừng ở bồi thường và bố trí nơi ở mới.
Theo ông, dự thảo quy định cụ thể về bồi thường, tái định cư, trong khi các chính sách hỗ trợ nhằm bảo đảm chỗ ở, ổn định đời sống và sản xuất lại giao Chính phủ quy định. Cách thiết kế này chưa thể hiện đầy đủ quan điểm "tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất".
Ông Đoàn đề nghị sinh kế, đặc biệt là việc làm đối với người bị thu hồi đất nông nghiệp, phải trở thành nội dung bắt buộc của chính sách hỗ trợ. Thực tế thời gian qua, nhiều nông dân sau khi bị thu hồi toàn bộ hoặc phần lớn đất sản xuất mất tư liệu sản xuất nhưng gặp khó khăn trong chuyển đổi nghề do tuổi tác, điều kiện lao động. Việc bồi thường và bố trí tái định cư vì thế chưa đủ để bảo đảm cuộc sống lâu dài.
Ông đề nghị luật quy định rõ trách nhiệm và cơ chế hỗ trợ sinh kế, đào tạo, chuyển đổi nghề, tạo việc làm cho người bị thu hồi đất, nhất là trường hợp mất toàn bộ đất sản xuất. Mục tiêu là người dân sau thu hồi đất không chỉ có nơi ở mới mà còn duy trì được thu nhập và ổn định cuộc sống.
Một vấn đề khác được đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai lưu ý là định hướng bổ sung trường hợp thu hồi đất để phát triển quỹ đất vùng phụ cận các công trình hạ tầng. Cơ chế này có thể tháo gỡ một số vướng mắc thực tế, song nếu không xác định rõ phạm vi và tiêu chí sẽ có nguy cơ trở thành "kẽ hở" mở rộng diện thu hồi đất, tạo quỹ cho các dự án đô thị, thương mại không thực sự phục vụ lợi ích công cộng.
Bà đề nghị nghiên cứu quy định tỷ lệ tối đa diện tích đất vùng phụ cận được thu hồi so với diện tích chính của dự án. Quỹ đất này cũng phải có phương án sử dụng cụ thể, gắn với phát triển hạ tầng, nhà ở xã hội hoặc tái định cư.
Quốc hội dự kiến thảo luận tại hội trường về định hướng sửa Luật Đất đai ngày 21/8 và xem xét thông qua dự án luật vào cuối năm.
Sơn Hà
