Phát biểu tại tổ chiều 6/8, đại biểu Quốc hội Nguyễn Huy Tiến, Viện trưởng VKSND Tối cao, thẳng thắn chỉ ra nhiều vấn đề cốt lõi của ngành, đặc biệt là tình trạng án tạm đình chỉ và tính khả thi của các chỉ tiêu tư pháp.
Nỗi lo án "chìm" vì hết thời hiệu
Đề cập đến chỉ tiêu giảm tỷ lệ án tạm đình chỉ trong dự thảo Nghị quyết, Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến cho biết khối tư pháp đang làm rất quyết liệt. Sau thời gian chấn chỉnh việc quản lý hồ sơ, đến nay hệ thống dữ liệu toàn trình đã cập nhật và đang tiến hành rà soát hơn 100.000 vụ án tạm đình chỉ.
Người đứng đầu ngành kiểm sát thẳng thắn thừa nhận, trước đây công tác quản lý án tạm đình chỉ "chưa chặt chẽ". Nỗi lo lớn nhất hiện nay là để xảy ra tình trạng tạm đình chỉ trái pháp luật, dẫn đến vụ án bị "bỏ quên" và trôi qua thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Ông cho rằng việc đạt chỉ tiêu giảm 5% án tạm đình chỉ là hoàn toàn khả thi, thậm chí mức phấn đấu thực tế có thể cao hơn. Tuy nhiên, Viện trưởng lưu ý cốt lõi của vấn đề không nằm ở tỷ lệ phần trăm mà ở việc tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật.
Ông lấy ví dụ thực tiễn: trước đây cứ bị can bỏ trốn là cơ quan tiến hành tố tụng lại ra quyết định tạm đình chỉ; nhưng hiện nay luật đã sửa đổi, bị can bỏ trốn thì kiên quyết đưa ra xét xử vắng mặt. Các cơ quan chỉ được phép tạm đình chỉ với những lý do bất khả kháng như chờ tương trợ tư pháp quốc tế không kịp.
"Cơ quan tiến hành tố tụng phải rà soát thường xuyên. Khi đã có đủ điều kiện, lý do tạm đình chỉ đã hết thì phải lập tức phục hồi điều tra. Đó mới là điều quan trọng nhất", Viện trưởng nhấn mạnh yêu cầu kiên quyết không để lọt tội phạm.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Huy Tiến, Viện trưởng VKSND Tối cao (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Kháng nghị để sửa sai, không chạy theo phần trăm
Bên cạnh vấn đề án tạm đình chỉ, Viện trưởng VKSND Tối cao cũng đóng góp ý kiến trực diện về các chỉ tiêu (KPI) áp dụng cho cơ quan tư pháp.
Đối với chỉ tiêu yêu cầu tỷ lệ kháng nghị được Tòa án chấp nhận phải đạt từ 70% đến 75%, ông Tiến cho rằng điều quan trọng nhất không nằm ở con số phần trăm. Mục tiêu tối thượng của công tác kháng nghị là phải phát hiện và khắc phục được những bản án có vi phạm, tuyệt đối không để lọt các bản án sai phạm. Do đó, các kháng nghị phải thực sự "có căn cứ", cơ quan tố tụng không nên đặt nặng áp lực tỷ lệ phần trăm mà chạy theo số lượng, bỏ qua chất lượng và bản chất của việc kháng nghị.
Tương tự, với chỉ tiêu "100% kiến nghị của Viện kiểm sát được trả lời và chấp nhận", Viện trưởng đánh giá đây là một mong muốn tốt của cơ quan soạn thảo. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, chỉ tiêu này rất khó khả thi. Lý do là việc thực hiện hay chấp nhận kiến nghị phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí và hành động của các cơ quan bị kiến nghị, nằm ngoài tầm kiểm soát tuyệt đối của ngành kiểm sát. Do đó, cần cân nhắc lại tính thực tế của chỉ tiêu này.
Chuyển đổi số gỡ vướng mắc "không có hồ sơ"
Tại Quốc hội, Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến cũng nêu ra những vướng mắc thực tiễn trong công tác giải quyết đơn đề nghị Giám đốc thẩm, Tái thẩm, đặc biệt là ở lĩnh vực án dân sự.
Theo dự thảo, chỉ tiêu giải quyết loại án này được đặt ra ở mức 60%. Ông Tiến chỉ ra nghịch lý hiện nay là khi xem xét án dân sự, Viện kiểm sát thường rơi vào tình cảnh "không có hồ sơ" vì toàn bộ hồ sơ vật lý (bản giấy) đang được lưu giữ tại Tòa án, việc rút hồ sơ gặp rất nhiều khó khăn. Nếu áp ngay chỉ tiêu 60% chung, cần có cơ chế yêu cầu Tòa án photo tài liệu cho Viện kiểm sát để đảm bảo tính khả thi.
Để giải quyết triệt để nút thắt này, ngành kiểm sát đang đẩy mạnh chuyển đổi số. Ngày 1/7 vừa qua, VKSND Tối cao đã khai trương trung tâm dữ liệu, tiến tới hình thành hồ sơ điện tử. Toàn bộ tài liệu của cơ quan điều tra và tòa án sẽ được số hóa (scan). Khi nền tảng tư pháp số được hoàn thiện (phấn đấu đến năm 2027), Viện kiểm sát sẽ không cần rút hồ sơ giấy, lúc đó tỷ lệ giải quyết án có thể dễ dàng vượt mức 60%, thậm chí đạt 70-80%, đảm bảo tính minh bạch, chính xác cao nhất.
Ngoài ra, Viện trưởng cũng nhất trí cao với việc đưa các chỉ tiêu về giữ gìn trật tự xã hội (giảm 10% tội phạm, giảm 5% người nghiện mới...) vào Nghị quyết. Đồng thời, ông lưu ý sắp tới Bộ luật Tố tụng hình sự sẽ được sửa đổi, kéo theo sự thay đổi về chức năng nhiệm vụ, do đó các chỉ tiêu của Quốc hội cũng cần được rà soát, điều chỉnh đồng bộ để phù hợp với thực tiễn mới.
