Thảo luận về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, bày tỏ sự băn khoăn về tính thực chất trong các chỉ tiêu phát triển văn hóa, xã hội.
Ông Ngọc đề nghị cơ quan soạn thảo phải cân nhắc kỹ các chỉ tiêu về xây dựng bảo tàng, nhà văn hóa, thư viện trong giai đoạn tới để tránh bệnh hình thức.
"Chúng ta xây một cái bảo tàng to, một cái thư viện to, trung tâm văn hóa hoành tráng nhưng không có ai đến đọc, không có ai đến sinh hoạt thì để làm gì?", đại biểu Ngọc đặt vấn đề.
Từ thực tế tại khu dân cư, ông nhận thấy có những nhà văn hóa được xây dựng nhưng các hoạt động bên trong lại rất "nghèo nàn", gần như không có gì. Đại biểu nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng của các thiết chế này là người dân phải được thụ hưởng, phải nâng cao được đời sống vật chất và tinh thần. Do đó, tất cả chỉ tiêu này cần được rà soát lại để đảm bảo tính thiết thực.
Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam (Ảnh: Hồ Long).
Áp lực giải ngân sinh ra tư duy "chạy theo bề nổi"
Lý giải nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng các địa phương thích đầu tư vào công trình vật chất bề nổi, đại biểu Châu Quỳnh Dao (An Giang) chỉ ra điểm bất cập trong cơ cấu nguồn vốn và áp lực báo cáo tiến độ.
Theo đại biểu Dao, báo cáo của Chính phủ cho thấy trong giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ giải ngân nguồn kinh phí thường xuyên chỉ đạt khoảng 70,2%. Nguồn vốn chuyển sang năm 2026 (tính đến 31/7) giải ngân cũng rất thấp, chỉ đạt khoảng 23%. Trong khi đó, việc đầu tư cho con người như giáo dục là sự nghiệp "trăm năm trồng người", không thể sinh ra sản phẩm nhìn thấy ngay lập tức.
"Nếu không quy định tỷ lệ mức sàn tối thiểu, địa phương sẽ rất áp lực trong việc báo cáo tiến độ giải ngân. Do đó, cái gì dễ giải ngân, sản phẩm dễ thấy được thì một số địa phương sẽ ưu tiên vào đó", bà Dao phân tích.
Đại biểu đoàn An Giang cảnh báo, nếu dự thảo Nghị quyết chỉ giao tổng mức vốn hơn 808.558 tỷ đồng cho Chính phủ rà soát mà không có "tỷ trọng cứng", các địa phương sẽ mất cân đối trong việc đảm bảo chính sách an sinh xã hội.
Đại biểu Châu Quỳnh Dao (đoàn An Giang) (Ảnh: Hằng Nguyễn).
Cần quy định "tỷ lệ cứng" và xóa bỏ cơ chế "xin - cho"
Để khắc phục tình trạng trên, đại biểu Châu Quỳnh Dao đề nghị bổ sung vào Điều 1 dự thảo Nghị quyết mức tỷ lệ chi thường xuyên tối thiểu. Cụ thể, trong 345.000 tỷ đồng ngân sách trung ương, cần ấn định mức sàn chi thường xuyên từ 20% đến 25%. Việc này nhằm ràng buộc các địa phương phải ưu tiên nguồn lực thực tế cho các chính sách về giáo dục, y tế, an sinh xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, thay vì chỉ "ưu tiên trên giấy".
Đồng quan điểm về việc đi vào thực chất, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc đánh giá dự thảo hiện nay vẫn đang mang tính "ghép cơ học" 4 chương trình cũ. Theo ông, y tế, văn hóa, giáo dục và xóa đói giảm nghèo có sự gắn kết chặt chẽ, phải có sức khỏe, giáo dục thì mới thoát nghèo.
Lấy ví dụ tại vùng Tây Quảng Nam, đại biểu Ngọc cho biết người dân sở hữu điều kiện tự nhiên rất tốt nhưng vẫn nghèo. Cử tri mong muốn Nhà nước hỗ trợ việc làm ổn định thay vì hỗ trợ đột xuất. Ông đề nghị Nhà nước phải giúp dân nghiên cứu bài bản việc "trồng cây gì, nuôi con gì" (như việc đánh giá lại hiệu quả thực sự của cây keo) để tạo sinh kế bền vững.
