“Vương quốc” của những cổ thụ nghìn tuổi, nơi không ai dám xâm phạm

(TinVina) - Ẩn mình trên đỉnh núi cao hơn 1.200m ở Đà Nẵng, “vương quốc pơ mu” với hơn 2.000 cây cổ thụ không chỉ là quần thể cây di sản mà còn là khu rừng thiêng được bảo vệ bằng những quy ước qua nhiều thế hệ.

“Vương quốc pơ mu” giữa đại ngàn

Ẩn mình trên đỉnh Zi’liêng (xã Hùng Sơn, Đà Nẵng) ở độ cao hơn 1.200m, cánh rừng pơ mu rộng khoảng 450ha từ lâu được người Cơ Tu gọi là “vương quốc pơ mu”. Theo thống kê của địa phương, toàn khu rừng có 2.011 cây pơ mu, trong đó 1.146 cây được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Nhiều cây có tuổi đời 300-1.400 năm. Cây lớn nhất cao hơn 40m, đường kính 5,5m, chu vi thân 11m.

Những cây pơ mu tại rừng có chiều cao trung bình hơn 30m (Ảnh: Hoài Sơn).

Hành trình tiếp cận “vương quốc pơ mu” không dễ dàng. Từ trung tâm xã, người đi mất hàng giờ liền và phải vượt qua những con dốc trơn trượt, nhiều đoạn phải bám rễ cây để di chuyển.

“Đi nhẹ thôi, đừng nói lớn… rừng này thiêng lắm”, già làng Hốih Riêng (75 tuổi, trú xã Hùng Sơn) nhắc khẽ khi trước mắt là những thân cây pơ mu khổng lồ phủ rêu, đứng thẳng vút lên tầng cao nhất của tán rừng. Phần gốc gây ấn tượng với hệ rễ nổi uốn lượn, có những khoảng trống đủ cho nhiều người ngồi lọt bên trong.

Mỗi cây mang một hình dáng riêng biệt, có thân xoắn theo thời gian, có gốc phình to như khối đá, có cây được người dân đặt tên theo hình thù như “mái nhà”, “lưng rồng” để dễ nhận diện và gìn giữ. “Chúng tôi gọi “vương quốc pơ mu” này là khu rừng kỳ bí. Mà đã kỳ bí thì khó lý giải hết được”, già Riêng chia sẻ.

Không chỉ là một hệ sinh thái quý hiếm, rừng pơ mu còn gắn chặt với đời sống tâm linh của người Cơ Tu. Từ xa xưa, những cây cổ thụ được xem là nơi trú ngụ của thần linh, biểu tượng cho sức mạnh và sự bền bỉ của con người nơi đại ngàn. Vì vậy, dân làng mặc nhiên không ai dám xâm phạm rừng.

Một cây pơ mu cổ có gốc lớn đến mức 4 người ôm không xuể (Ảnh: Hoài Sơn).

“Pơ mu không phải cây để dùng cho người sống”, già làng C’lâu Blao (78 tuổi, trú xã Hùng Sơn) khẳng định. Theo già làng C’lâu Blao, loại gỗ này trước đây chỉ dùng làm quan tài cho người đã khuất, không dùng cho sinh hoạt thường ngày. Mọi tác động đến rừng cây đều phải có sự đồng thuận của cả làng.

Còn già làng Hốih Mia (68 tuổi, trú xã Hùng Sơn) cho biết do nằm tách biệt trong rừng sâu nên “vương quốc pơ mu” chỉ được phát hiện vào năm 2010. Sau đó, cộng đồng đã thống nhất giữ rừng đến cùng, coi là báu vật chung không ai được phép xâm phạm. 

Giữ rừng thiêng bằng luật làng

Không dừng lại ở những quy ước, người dân trực tiếp tham gia gìn giữ rừng bằng cách lập các tổ tự quản, thay nhau tuần tra, kiểm soát lối vào. Từng có thời điểm, trước nguy cơ cây bị khai thác trái phép do giá trị kinh tế cao, dân làng đã dựng chốt để ngăn người ngoài tự ý xâm nhập.

“Rừng pơ mu là báu vật trời ban cho người Cơ Tu. Không chỉ giữ cho mình hôm nay, mà phải giữ lại cho con cháu sau này. Nếu để mất đi, đó là có tội với tổ tiên”, già làng Mia nói.

Những khối u tự nhiên hình thành trên thân cây qua hàng trăm năm sinh trưởng (Ảnh: Hoài Sơn).

Năm 2016, khi quần thể pơ mu được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, người dân bản làng ai cũng vui mừng, bởi đó là sự ghi nhận cho công sức gìn giữ của cả cộng đồng.

Để “vương quốc pơ mu” trở thành một điểm khám phá hấp dẫn, chính quyền địa phương đã đầu tư xây dựng nhà truyền thống dưới chân núi, để tạo sản phẩm du lịch, lưu trú. Địa phương cũng mở con đường 8km vào đến nơi lập nhà truyền thống, thay vì phải đi bộ hàng giờ đồng hồ như trước đây. 

Để khám phá rừng pơ mu, du khách có thể lựa chọn tour trekking (hình thức du lịch đi bộ nhiều ngày) để vào rừng theo những quy định bảo tồn của địa phương. Hằng năm, chính quyền địa phương cũng tổ chức lễ hội tạ ơn rừng với những nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa tâm linh truyền thống của đồng bào Cơ Tu.

“Vương quốc pơ mu” huyền bí nằm sâu trong rừng (Ảnh: Hoài Sơn).

Theo ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch UBND xã Hùng Sơn, rừng pơ mu không chỉ là tài nguyên mà là nơi lưu giữ ký ức và niềm tin của người Cơ Tu. Họ gắn bó với rừng như chính gia đình mình. Nhờ đó, việc bảo vệ rừng diễn ra tự nhiên, không cần cưỡng chế hay áp đặt.

Ông Zơrâm Buôn cho biết ý thức cộng đồng trở thành động lực để xã duy trì các quy ước bảo vệ rừng, bảo đảm không cho bất cứ tổ chức, cá nhân nào tự ý tác động đến cây pơ mu. Giá trị văn hóa bản địa vì thế cũng trở thành lớp bảo vệ cho rừng.

Còn theo ông Nguyễn An, Bí thư Đảng ủy xã Hùng Sơn, để rừng pơ mu phát huy giá trị, thành phố cần đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn rừng nguyên sinh, hoàn thiện hệ thống hạ tầng tối thiểu phục vụ du lịch sinh thái.

Pơ mu là loài cây thuộc họ hoàng đàn (Cupressaceae), loài thực vật quý hiếm có giá trị về mặt sử dụng cũng như bảo tồn. Tại Việt Nam loài này nằm trong danh lục thuộc nhóm IIA, là nhóm “hạn chế khai thác và sử dụng” thuộc Nghị định số 32 ngày 30/3/2006 của Chính phủ về "quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp quý hiếm".