Đằng sau lệnh cấm: Thị trường “chợ đen” trở thành áp lực
Trong phần giải trình của nghị quyết bãi bỏ lệnh cấm, chính phủ Argentina cho rằng dù bị cấm hơn 10 năm qua, thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN) vẫn được lưu hành qua con đường phi chính thức. Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng hơn đến mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng bởi sản phẩm lậu không được kiểm soát nguồn gốc, thành phần, chất lượng.
Theo khảo sát quốc gia năm 2025 về sử dụng chất gây nghiện ở học sinh trung học do cơ quan nhà nước Argentina thực hiện, 35,5% học sinh trung học cho biết từng sử dụng TLĐT. Con số này đặt các sản phẩm TLĐT vào nhóm được sử dụng phổ biến nhất, chỉ sau rượu và thuốc lá điếu, bất chấp việc bị cấm lưu hành hợp pháp.
Do vậy, trong Nghị quyết 549/2026, Bộ Y tế nước này nhìn nhận cần một khung pháp lý có thể thực thi kiểm soát chặt chẽ, thay vì cấm tuyệt đối. Lệnh cấm đã được Chính phủ Argentina chính thức kết thúc vào ngày 5/5, bao gồm lệnh cấm TLĐT năm 2011 và lệnh cấm TLNN năm 2023.
Thay vì tiếp tục áp dụng biện pháp cấm, chính phủ nước này lựa chọn xây dựng khung quản lý nhằm giám sát, đăng ký và kiểm soát các sản phẩm đã phổ biến trên thị trường, đặc biệt là TLĐT, TLNN và túi nicotine. Chính sách mới tập trung tăng cường kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và điều kiện lưu hành, đồng thời hạn chế thị trường “chợ đen”, buôn lậu và sản xuất thủ công không đạt chuẩn.
Nghị quyết 549/2026 vẫn duy trì các “lằn ranh đỏ” về y tế công cộng, với việc siết chặt bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên, cấm quảng cáo gây hiểu lầm, hạn chế hương liệu, bao bì hấp dẫn và đề xuất cấm loại TLĐT dùng một lần (disposable vape). Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng quốc tế đang nổi lên: thừa nhận thực tế, nhưng quản lý chặt chẽ dựa trên bằng chứng, thay vì cấm toàn diện.
Argentina đã chính thức dỡ bỏ lệnh cấm thuốc lá không khói từ ngày 5/5/2026
Xu hướng quản lý theo mức độ rủi ro trong chính sách quản lý thuốc lá
Từ những diễn biến trên, có thể thấy một xu hướng đang dần rõ nét trong điều chỉnh chính sách thuốc lá: cách tiếp cận quản lý không còn mang tính đồng loạt mà ngày càng gắn với bài toán thực thi chính sách, linh hoạt cập nhật theo đặc điểm và mức độ kiểm soát của các nhóm sản phẩm.
Ngay trước Argentina, Bangladesh cũng từng áp dụng lệnh cấm đối với các sản phẩm thuốc lá không khói. Tuy nhiên khi thị trường “chợ đen” tăng mạnh, tháng 4/2026, Quốc hội nước này đã quyết định gỡ bỏ lệnh cấm sau khi rà soát lại tính khả thi trong công tác thực thi và kiểm soát thị trường. Tại Trung Quốc, cơ quan quản lý cũng đang xây dựng tiêu chuẩn quốc gia dành cho TLNN, với giai đoạn lấy ý kiến công chúng kéo dài từ ngày 7/4 đến 7/5/2026.
Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) mới đây tiếp tục gia hạn cơ chế (Sản phẩm thuốc lá điều chỉnh mức độ nguy cơ (MRTP) đối với một số sản phẩm TLNN đã qua thẩm định khoa học. Theo FDA, các bằng chứng hiện có cho thấy việc chuyển đổi hoàn toàn từ thuốc lá điếu sang một số sản phẩm không đốt cháy có thể giúp giảm đáng kể mức độ phơi nhiễm với các chất hóa học có hại hoặc có khả năng gây hại.
Một nghiên cứu mới do Nhóm Nghiên cứu Y tế Công cộng (GISP) thuộc Đại học Bách khoa Catalonia (Universitat Politècnica de Cataluña, Tây Ban Nha) thực hiện ước tính rằng khoảng 244.000 người tại Tây Ban Nha đã sử dụng TLĐT để cai thuốc lá điếu thành công trong năm 2022.
Các nhà nghiên cứu cho biết việc khởi đầu sử dụng nicotine thông qua TLĐT ở những người chưa từng hút thuốc là rất hạn chế, chỉ 0,9% ở thanh thiếu niên và 0,04% ở người trưởng thành. Báo cáo lập luận rằng TLĐT chủ yếu đóng vai trò giảm tác hại từ thuốc lá điếu đốt cháy truyền thống, hơn là một cơ chế dẫn đến việc bắt đầu sử dụng nicotine, mặc dù Bộ Y tế Tây Ban Nha vẫn đang quản lý thuốc lá và các sản phẩm điều chỉnh nguy cơ theo cùng một khuôn khổ pháp lý.
Argentina, Bangladesh hay các quốc gia tương tự chỉ là những mảnh ghép trong bức tranh rộng hơn, cho thấy xu hướng tiếp cận theo mô hình giảm tác hại do Mỹ khởi xướng ngày càng được nhân rộng tại nhiều quốc gia. Đáng chú ý, Argentina cũng trở thành quốc gia thứ hai sau Mỹ tuyên bố rời khỏi WHO, phản ánh sự dịch chuyển rõ nét trong cách các nước đánh giá lại vai trò của khoa học, quản lý rủi ro và chủ quyền chính sách y tế công.
