Dù đã nhiều năm không mua quần áo, giày dép ở chợ truyền thống, chị Nguyễn Hồng Trang (ngụ phường Tân Bình, TPHCM) vẫn giữ thói quen đi chợ Phạm Văn Hai (phường Tân Sơn Hòa) 2-3 lần mỗi tuần để mua thực phẩm cho gia đình.
Mỗi lần đi chợ, chị thường ghé những sạp quen để mua tôm, cá, thịt và rau củ quả. Với chị, đây là những mặt hàng khó thay thế hoàn toàn bằng các hình thức mua sắm khác.
Trong khi nhiều sạp thời trang, mỹ phẩm... ở chợ truyền thống phải đóng cửa, các sạp rau, thực phẩm tươi sống... vẫn nhộn nhịp (Ảnh: Nam Bình).
Trái ngược với khu hàng tươi sống, nhiều ngành hàng khác tại chợ truyền thống đang chịu sức ép lớn. Không ít sạp quần áo, vải vóc, đồ khô hay quà vặt phải đóng cửa hoặc chỉ mở cầm chừng vì vắng khách.
Tình trạng này không chỉ diễn ra ở chợ Phạm Văn Hai. Tại nhiều chợ truyền thống, khách vẫn tập trung ở khu bán thịt, cá, rau củ, trong khi các dãy sạp kinh doanh mặt hàng khác khá vắng vẻ.
Trao đổi với Dân trí, đại diện Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Bình Điền cho biết tình hình kinh doanh tại chợ hiện tương đối ổn định, nhất là với nhóm thực phẩm thiết yếu. Các mặt hàng tươi sống như cá, tôm có nhu cầu tiêu thụ thường xuyên nên sản lượng chỉ biến động nhẹ theo mùa.
Theo vị này, thực phẩm là nhóm hàng thiết yếu nên người dân vẫn phải mua, dù sức mua có thể thay đổi theo thu nhập. Còn với quần áo, mỹ phẩm hay nhiều mặt hàng không thiết yếu khác, người tiêu dùng có thể trì hoãn việc mua hoặc chuyển sang kênh khác.
Khách mua vừa đủ dùng tại Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Thủ Đức (Ảnh: Nam Bình).
Đây cũng là nhóm hàng chịu cạnh tranh trực tiếp từ các sàn thương mại điện tử và hình thức bán hàng qua mạng xã hội, nơi người mua có thể xem mẫu mã, so sánh giá mà không cần đến chợ. Ngược lại, với thịt, cá, rau củ, nhiều người vẫn muốn tận mắt xem độ tươi trước khi mua.
Bên cạnh đó, giá cả cũng là lợi thế của nhóm hàng thực phẩm tại chợ. Theo đại diện Chợ Bình Điền, nhiều mặt hàng nông sản, thực phẩm ở chợ truyền thống có giá cạnh tranh. Khi sức mua yếu, người mua càng có xu hướng tìm nơi bán giá phù hợp, kể cả tìm đến tận chợ đầu mối.
Ngoài ra, chất lượng hàng hóa và thói quen mua sắm cũng giúp các sạp thực phẩm giữ khách. “Nếu người tiêu dùng từng mua hàng có chất lượng tốt, giá phù hợp tại một sạp quen, họ có xu hướng quay lại”, vị này chia sẻ.
Khách vẫn đi chợ, nhưng cách mua đã khác
Cũng theo đại diện Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Bình Điền, trước đây chợ truyền thống phục vụ nhiều nhóm khách, trong đó có quán ăn, nhà hàng và các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống.
Hiện nay, một bộ phận khách này đã chuyển sang đặt hàng trực tuyến hoặc mua trực tiếp tại chợ đầu mối để giảm chi phí, đồng thời đáp ứng yêu cầu về hóa đơn đầu vào. Điều này khiến lượng khách tại một số chợ bán lẻ sụt giảm.
Như vậy, ngay cả sạp thực phẩm ở chợ bán lẻ cũng không hoàn toàn đứng ngoài áp lực: khách lẻ quen vẫn quay lại, nhưng một phần khách mua số lượng lớn đã rời đi.
Ở chiều ngược lại, cách bán hàng tại chợ đầu mối cũng thay đổi nhiều. Nếu trước đây người mua đến chợ đầu mối thường phải lấy số lượng lớn, nay nhiều nơi chấp nhận bán lẻ, thậm chí chỉ 1-2kg. Nhờ vậy, chợ đầu mối mở rộng được tệp khách hàng, không chỉ phục vụ thương lái mà còn tiếp cận cả người mua nhỏ lẻ.
Tại Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Thủ Đức, chỉ vài năm trước, thời gian bán hàng còn giới hạn từ đêm hôm trước đến 8h sáng hôm sau. Sau giờ này, ban quản lý chợ yêu cầu tiểu thương đóng cửa để dọn dẹp vệ sinh chung. Hàng hóa chủ yếu được bán sỉ, nên người chỉ cần một ít hành lá, ngò rí hay chanh, ớt… để dùng trong gia đình khó mua được lượng vừa đủ.
Từ sau dịch Covid-19, giờ bán hàng tại chợ được kéo dài đến quá trưa.
“Có hôm gần 13h, hàng còn nhiều nên tôi nán lại bán tiếp cho hết, vì vẫn còn khách mua”, anh Năm, chủ sạp trái cây nhập khẩu tại Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Thủ Đức, nói.
Dãy sạp kinh doanh quần áo tại tầng 2, chợ An Đông đóng cửa dù hơn 10 giờ sáng. (Ảnh: Quốc Thái).
Hiện lượng hàng về Chợ đầu mối Thủ Đức dao động khoảng 2.200-2.500 tấn mỗi đêm, tùy theo mùa và theo ngày. Vào cao điểm mua sắm cuối năm hay những ngày rằm, mùng một, lượng hàng có thể tăng mạnh hơn.
Ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương TPHCM, nhận định hoạt động kinh doanh tại các chợ truyền thống ngày càng khó khăn khi phải cạnh tranh với nhiều loại hình phân phối hiện đại.
Theo ông Phương, mỗi mô hình trong chuỗi bán lẻ đều có lợi thế riêng, tạo thêm lựa chọn cho người tiêu dùng nhưng đồng thời gây áp lực lên chợ truyền thống.
Ông dẫn trường hợp Singapore, nơi ông từng công tác, để cho thấy tốc độ thay đổi của ngành bán lẻ trong khoảng 20 năm qua. Ở đó, các mô hình bán lẻ hiện đại và thương mại điện tử phát triển rất mạnh, nhưng tại một số khu chợ, những quầy rau, cá truyền thống vẫn được duy trì.
Điểm khác biệt nằm ở cách tổ chức: không gian chợ sạch sẽ, quầy kệ sắp xếp khoa học, nền lát gạch và khu vực kinh doanh luôn được giữ vệ sinh tốt. Câu chuyện này cho thấy chợ truyền thống vẫn có thể tồn tại song song với bán lẻ hiện đại nếu được tổ chức lại cho sạch sẽ, thuận tiện hơn.
Chợ không thể giữ khách bằng một công thức chung
Ở TPHCM, chợ không chỉ là nơi phân phối, cung ứng hàng hóa mà còn là một thiết chế văn hóa, xã hội hình thành cùng quá trình phát triển của thành phố.
TS Huỳnh Thành Điền, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cho rằng những chợ truyền thống như chợ Bến Thành, chợ Tân Bình… cần được bảo tồn và phát triển.
Theo ông, đây là những chợ có giá trị văn hóa, gắn với sự phát triển của TPHCM nói riêng và vùng đất Nam Bộ nói chung. Tuy nhiên, các chợ này cũng cần được quy hoạch bài bản hơn, được nâng cấp và không để tình trạng nhếch nhác như thời gian qua tiếp diễn.
Dù vậy, TS Điền lưu ý không thể áp dụng một mô hình chung cho mọi chợ. Mỗi chợ có vị trí, nhóm khách hàng, ngành hàng và lợi thế riêng nên cần hướng phát triển phù hợp.
Với chợ phục vụ dân cư, yếu tố thuận tiện, sạch sẽ và nhanh chóng cần được ưu tiên. Chợ chuyên doanh cần làm nổi bật chất lượng và sự đa dạng của ngành hàng. Những chợ có lợi thế du lịch có thể khai thác yếu tố trải nghiệm, nhưng không nên chỉ trở thành nơi để khách tham quan, chụp ảnh.
Theo ông, để chợ tồn tại bền vững, cần có cơ chế, chính sách hỗ trợ tiểu thương, đồng thời cải thiện hạ tầng, chất lượng hàng hóa và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây là những yếu tố góp phần tạo niềm tin, thu hút người tiêu dùng quay lại chợ.
Cách tổ chức không gian cũng cần được tính toán để đưa người mua vào sâu hơn với các ngành hàng bên trong, thay vì chỉ dừng lại ở những quầy thực phẩm bên ngoài chợ. Nếu làm được, đây cũng là cách để các sạp quần áo, vải vóc ở khu bên trong có thêm cơ hội tiếp cận người mua.
Theo TS Điền, bài toán của chợ truyền thống hiện nay là xác định được lợi thế riêng của từng chợ, từng nhóm ngành hàng và thích ứng với cách mua sắm đang thay đổi nhanh chóng.
Thực tế, hình ảnh sạp thịt cá vẫn đông khách bên cạnh sạp quần áo đóng cửa cho thấy chợ truyền thống chưa mất hết sức hút. Nhu cầu đi chợ vẫn còn, nhưng dồn vào những mặt hàng thiết yếu và những điểm bán đáp ứng được yêu cầu về giá, chất lượng, sự thuận tiện và niềm tin.
