Một số tàu thuyền neo đậu tại eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).
Mỹ và Iran đang bước vào một giai đoạn xung đột mới đầy rủi ro, trong đó cả hai bên đều cố gắng duy trì áp lực và đáp trả những hành động khiêu khích nhưng không mạo hiểm quay trở lại chiến tranh toàn diện. Dù vậy, diễn biến hiện nay luôn tiềm ẩn nguy cơ vượt quá "lằn ranh đỏ" của nhau và gây ra leo thang nguy hiểm.
Những ngày gần đây, các cuộc đối đầu cho thấy Mỹ - Iran đã tiến gần đến bờ vực chiến tranh như thế nào ngay cả khi cố gắng kiềm chế các hành động quân sự của mình.
Iran và Israel đã tấn công lẫn nhau, gây ra một vòng xoáy leo thang mà Tổng thống Trump đã phải nỗ lực để kiềm chế.
Sau đó, Washington cáo buộc máy bay không người lái của Iran đã bắn hạ một trực thăng Apache, dẫn đến nhiều giờ tấn công trả đũa của Lầu Năm Góc. Các quan chức Iran, ban đầu cố gắng giải thích vụ bắn hạ chỉ là "một tai nạn", sau đó đã phóng tên lửa và máy bay không người lái tấn công các đồng minh của Mỹ ở Vùng Vịnh và Jordan để đáp trả các cuộc tấn công của Washington.
Ba ngày giao tranh vừa qua đánh dấu sự leo thang nghiêm trọng nhất trong cuộc xung đột kể từ khi ông Trump tuyên bố ngừng bắn trong chiến dịch ném bom của Mỹ và Israel chống lại Iran hồi tháng 4, chấm dứt gần 40 ngày không kích bắt đầu từ 28/2. Trước đó là một loạt các cuộc đụng độ tập trung vào nỗ lực của Mỹ nhằm thực thi lệnh phong tỏa các cảng của Iran và hành động của Tehran nhằm giữ cho hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị đình trệ.
Tình trạng đối đầu quân sự xung quanh tuyến đường thủy chiến lược này - thường là điểm trung chuyển cho phần lớn dầu mỏ của thế giới và là huyết mạch quan trọng đối với các quốc gia Ả rập Vùng Vịnh - khiến máy bay quân sự của Mỹ bay gần máy bay không người lái và tàu cao tốc của Iran, gây nguy cơ xung đột cao.
“Họ đang kiểm soát cuộc chiến, nhưng cũng đang cố gắng thiết lập các thông số của lệnh ngừng bắn và giành thêm đòn bẩy thông qua các cuộc tấn công. Mặc dù hai bên đều không muốn nhưng tôi nghĩ cả hai bên đều sẵn sàng tiếp tục chiến sự”, chuyên gia phân tích Dina Esfandiary tại Bloomberg Economics, cho biết.
Các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt chiến tranh bằng con đường ngoại giao vẫn chưa có tiến triển nào bất chấp những bình luận của Tổng thống Trump trong nhiều tuần qua về việc "sắp đạt được một thỏa thuận". Nhà lãnh đạo Mỹ mới đây đã bày tỏ sự thất vọng về việc này. “Họ đã mất quá nhiều thời gian để đàm phán một thỏa thuận lẽ ra sẽ rất tốt cho họ, giờ thì họ sẽ phải trả giá", ông Trump nói.
Sau đó, Fox News đưa tin rằng, trong một cuộc phỏng vấn ông Trump nói sắp ra lệnh tấn công mới vào các cây cầu và nhà máy điện của Iran vì Tehran đang thúc ép Mỹ tham gia vào các cuộc đàm phán.
Trong khi đe dọa sử dụng vũ lực, Mỹ tập trung vào áp lực kinh tế. Quân đội đang thực thi lệnh phong tỏa các cảng của Iran, trong khi Tehran sử dụng mối đe dọa tấn công bằng máy bay không người lái và tàu cao tốc để tiến hành việc đóng cửa eo biển Hormuz đối với hầu hết các hoạt động vận tải thương mại.
Mỹ cũng đang nỗ lực chống lại những mối đe dọa đó và giúp giải phóng hoạt động vận tải dân sự.
Chiếc trực thăng Apache của Mỹ bị rơi khi đang tuần tra ngoài khơi bờ biển Oman vào tối 8/6 có thể đã bị trúng máy bay không người lái của Iran, các quan chức Mỹ cho biết. Các quan chức Iran đáp lại rằng, Tehran không cố tình nhắm mục tiêu vào chiếc trực thăng, mặc dù có sử dụng máy bay không người lái tấn công các tàu thương mại đang phối hợp với Mỹ để đi qua tuyến đường thủy này.
Các nhà phân tích an ninh cho biết vụ việc có thể cho thấy những rủi ro của học thuyết phòng thủ của Iran, trong đó Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trao quyền tự quyết cho các chỉ huy trên mặt đất.
Vụ việc xảy ra rất gần ngưỡng leo thang mà ông Trump đã nêu trong các cuộc trò chuyện riêng với các phụ tá, trong đó ông nói sẽ xem xét chấm dứt thỏa thuận ngừng bắn nếu Tehran giết hại binh lính Mỹ. Cuối cùng, hai thành viên phi hành đoàn của chiếc trực thăng đã được một máy bay không người lái trên biển giải cứu sau nhiều giờ lênh đênh trên biển, một nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ.
Iran bước vào cuộc chiến ban đầu với những tổn thất nặng nề về quân sự và kinh tế, nhưng lại có được đòn bẩy mới đối với các đối thủ nhờ vào việc kiểm soát eo biển Hormuz và năng lực răn đe các cơ sở năng lượng Vùng Vịnh.
Các nhà trung gian hòa giải cho biết những nỗ lực ngoại giao nhằm đàm phán một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran để chấm dứt chiến tranh vẫn chưa mang lại kết quả, khi hai bên vẫn đang tranh luận về các vấn đề then chốt như Tehran có thể nhận được viện trợ tài chính sớm đến mức nào và cụ thể các hạn chế đối với chương trình hạt nhân của nước này sẽ được giải quyết ra sao.
Mục tiêu tối thiểu là bản ghi nhớ để ngừng giao tranh, mở eo biển và thiết lập các cuộc đàm phán về các vấn đề khó khăn hơn.
Việc thiếu tiến triển trong tiến trình đàm phán đồng nghĩa với việc Mỹ và Iran vẫn bị mắc kẹt trong một cuộc xung đột cấp thấp, trong đó không bên nào muốn bị coi là "thua cuộc" bằng cách chấp nhận một thỏa thuận bất lợi.
