Vợ chồng Vua Anh Charles III và vợ chồng Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫy tay từ ban công Nhà Trắng ngày 28/4 (Ảnh: Reuters).
Chuyến thăm cấp nhà nước của Vua Charles III và Hoàng hậu Camilla tới Mỹ từ ngày 27/4 đến 30/4 diễn ra trong bối cảnh quan hệ Mỹ - Anh đang trải qua một trong những giai đoạn căng thẳng nhất trong nhiều thập kỷ.
Đây là chuyến thăm đầu tiên của ông Charles trên cương vị nhà vua, trùng với kỷ niệm 250 năm Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ - một dịp mang tính biểu tượng sâu sắc về lịch sử chung nhưng cũng gợi nhắc về sự ly khai và những khác biệt dai dẳng.
Lịch trình bao gồm nghi thức chào đón chính thức tại Nhà Trắng, bữa tiệc chiêu đãi cấp nhà nước, bài phát biểu trước phiên họp chung của Quốc hội Mỹ (lần thứ hai trong lịch sử một quốc vương Anh làm điều này, sau Nữ hoàng Elizabeth II năm 1991), cùng các hoạt động tại New York và Virginia, bao gồm viếng đài tưởng niệm 11/9.
Những hình ảnh nghi lễ long trọng từ duyệt binh, tiệc trà với Tổng thống Donald Trump và Phu nhân Melania Trump, đến bài phát biểu, Vua Charles III đều nhấn mạnh “liên minh đặc biệt” với Mỹ nhằm truyền tải thông điệp về sự ổn định, truyền thống và tình hữu nghị nhân dân. Tuy nhiên, bối cảnh chính trị thực tế khiến nhiều nhà quan sát nghi ngờ liệu “quyền lực mềm” của chế độ quân chủ có đủ sức củng cố mối quan hệ đang bị thử thách bởi những bất đồng chiến lược, kinh tế và cá nhân sâu sắc hay không.
Những rạn nứt trong “mối quan hệ đặc biệt”
Mối quan hệ đặc biệt giữa Mỹ và Anh từng được cố Thủ tướng Anh Winston Churchill mô tả là nền tảng của an ninh phương Tây, dựa trên chia sẻ tình báo, hợp tác quân sự chặt chẽ qua NATO, giá trị dân chủ chung và lợi ích kinh tế. Nhưng dưới thời Tổng thống Trump nhiệm kỳ thứ hai (từ đầu 2025) và Thủ tướng Keir Starmer, quan hệ đã xấu đi rõ rệt, đặc biệt sau khi Mỹ - Israel tiến hành chiến dịch quân sự chống Iran.
Ông Trump công khai chỉ trích Thủ tướng Starmer vì quá thận trọng trong việc cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ Anh, gồm Diego Garcia ở Ấn Độ Dương, cho các hoạt động tấn công (sau đó Anh cho phép sử dụng hạn chế với mục đích phòng thủ). Tổng thống Trump gọi phản ứng của ông Starmer là không hữu ích, mô tả mối quan hệ đang ở trạng thái buồn; đe dọa điều chỉnh thỏa thuận thương mại song phương đã ký trước đó và đặt dấu hỏi về cam kết an ninh Mỹ với Anh.
Theo giới chuyên gia, những bất đồng không chỉ dừng ở vấn đề Iran. Về thương mại, ông Trump chỉ trích chính sách thuế dịch vụ kỹ thuật số của Anh và các rào cản khác. Về năng lượng, ông chế giễu trọng tâm ưu tiên của Anh vào năng lượng gió, kêu gọi khai thác dầu khí Biển Bắc mạnh mẽ hơn.
Về NATO và chia sẻ gánh nặng, nước Mỹ dưới thời chính quyền Trump thường xuyên nhấn mạnh châu Âu phải tự lực, tự cường hơn, với các chỉ tiêu chi tiêu quốc phòng cao (hướng tới 5% GDP), trong khi London bị cho là do dự trong việc triển khai lực lượng hỗ trợ ở eo biển Hormuz.
Những căng thẳng này phản ánh sự khác biệt ngày càng sâu sắc về chiến lược giữa hai nước. Tổng thống Trump theo đuổi cách tiếp cận “Nước Mỹ trên hết” quyết liệt, sẵn sàng hành động đơn phương ở Trung Đông.
Ngược lại, Anh, dù vẫn là đồng minh thân cận, tiếp cận thận trọng hơn, cân nhắc rủi ro leo thang và lợi ích dài hạn ở châu Âu. Các vấn đề như Ukraine, thậm chí quần đảo Falklands - lãnh thổ hải ngoại tự trị của Anh ở Nam Đại Tây Dương - cũng góp phần làm phức tạp hóa quan hệ.
Chế độ quân chủ Anh từ lâu là công cụ ngoại giao hiệu quả, cho phép xây dựng cầu nối ở cấp độ cá nhân và biểu tượng mà các chính trị gia dân cử đôi khi khó thực hiện. Vua Charles III, với hình ảnh ổn định, cam kết môi trường, có thể mang lại sự trấn an nhất định. Cuộc gặp của Vua Charles với Tổng thống Trump - người từng bày tỏ sự ngưỡng mộ hoàng gia, cùng bài phát biểu trước Quốc hội Mỹ nhấn mạnh di sản chung có thể giúp giảm nhiệt tạm thời.
Tuy nhiên, giới hạn của quyền lực mềm là rõ ràng. Cung điện Buckingham thừa nhận đây là một trong những sứ mệnh ngoại giao tế nhị nhất trong hơn 3 năm trị vì vừa qua của nhà vua. Ngay cả những nghi thức hoàn hảo nhất cũng khó xóa nhòa thực tế: Tổng thống Trump phân biệt rõ ràng giữa sự ấm áp cá nhân với Hoàng gia Anh và sự chỉ trích gay gắt đối với Chính phủ của Thủ tướng Starmer.
Brexit sau gần một thập kỷ: Di sản kinh tế và sự điều chỉnh chiến lược
Chuyến thăm diễn ra gần kỷ niệm 10 năm Brexit (Anh rời khỏi Liên minh châu Âu). Lúc bấy giờ, nhiều người ủng hộ hứa hẹn một nước Anh tự do hơn, tăng cường quan hệ với Mỹ và các đối tác ngoài EU. Thực tế lại khác biệt.
Các nghiên cứu kinh tế uy tín gần đây cho thấy Brexit đã gây thiệt hại đáng kể và tích lũy dần. Theo một nghiên cứu, đến năm 2025, Brexit đã làm giảm GDP, đầu tư kinh doanh và năng suất lao động của Anh so với kịch bản ở lại EU. Tác động không phải là cú sốc đột ngột mà là sự suy giảm dần dần do bất ổn chính sách, gián đoạn thương mại và giảm đầu tư.
Kết quả là, Chính phủ Anh đang tìm cách khôi phục quan hệ với EU: tăng cường hợp tác quốc phòng, kinh tế, thậm chí cân nhắc đồng bộ quy định với một số quy tắc thị trường chung châu Âu. Thủ tướng Starmer nhấn mạnh, trong bối cảnh bất ổn toàn cầu (bao gồm chiến sự ở Trung Đông), lợi ích an ninh và kinh tế từ quan hệ gần gũi hơn với Berlin, Paris và Brussels là quá lớn. Điều này không phải đảo ngược hoàn toàn Brexit (tái gia nhập EU khó xảy ra trong ngắn hạn) nhưng thể hiện sự điều chỉnh chiến lược rõ rệt: London đang giảm phụ thuộc đơn phương vào “liên minh xuyên Đại Tây Dương” và tìm kiếm sự cân bằng châu Âu.
Sự thay đổi này càng rõ nét khi đảng Cải cách của ông Nigel Farage (đồng minh của ông Trump) cũng phải giữ khoảng cách nhất định để thu hút cử tri ôn hòa, trong khi đảng Lao động đối mặt áp lực từ cả cánh tả và hữu trước các cuộc bầu cử địa phương.
Vua Charles III và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại tiệc tối ở Nhà Trắng (Ảnh: Reuters).
Quản lý suy giảm hay cứu vãn thực tế?
Lịch sử cho thấy quan hệ Mỹ - Anh đã vượt qua nhiều khủng hoảng từ kênh đào Suez 1956, đến Iraq - nhờ các lợi ích cốt lõi chung: hợp tác tình báo, quân sự và thương mại. Ngay cả trong căng thẳng hiện tại, hai bên vẫn phối hợp trong nhiều lĩnh vực và ông Trump từng nói chuyến thăm của nhà vua có thể giúp cải thiện quan hệ.
Tuy nhiên, các lực lượng cấu trúc đang thay đổi sâu sắc. Nước Mỹ dưới Tổng thống Trump ưu tiên giảm cam kết dài hạn ở châu Âu, thúc đẩy châu Âu tự cường hơn. Anh, sau sự kiện Brexit và bối cảnh kinh tế gặp nhiều khó khăn, không thể mạo hiểm cô lập chiến lược nên đang quay lại gần châu Âu hơn. Giá trị chính trị cũng dần khác biệt, trong đó cách tiếp cận của Mỹ thiên hướng về pháp quyền, tự do ngôn luận và một số vấn đề xã hội không hoàn toàn đồng điệu với chủ trương của London.
Do đó, chuyến thăm Mỹ của Vua Charles III có thể là “công cụ quản lý sự suy giảm hơn là cứu vãn triệt để”. Nó tôn vinh quá khứ chung, mang lại hình ảnh tích cực cho công chúng hai nước, có thể tạo không gian ngoại giao tích cực để hai chính phủ thảo luận thực chất sau hậu trường. Nhưng không thể thay đổi các thực tế địa chính trị: sự trỗi dậy của cạnh tranh quyền lực lớn, áp lực kinh tế nội tại Anh, cách tiếp cận “ngoại giao giao dịch” của Mỹ.
Trong bối cảnh thế giới đa cực, mối quan hệ đặc biệt Mỹ - Anh không suy giảm hoàn toàn mà chuyển sang hình thức thực dụng hơn, nhiều tính toán lợi ích cụ thể. Chế độ quân chủ Anh có thể giúp duy trì phần nổi của liên minh, nhưng tương lai sẽ phụ thuộc vào việc hai bên có tìm được nền tảng lợi ích chung mới hay không, đặc biệt khi Anh cân bằng giữa châu Âu và Mỹ, còn Mỹ tái định vị vai trò toàn cầu.
Khi Vua Charles III kết thúc chuyến thăm, các nhà ngoại giao thở phào khi không có sự cố lớn. Nhưng ẩn sau các nghi lễ trang trọng là một sự thật: mối quan hệ đồng minh này không còn mặn nồng như xưa và thực tế không có bên nào có thể khôi phục hoàn toàn nó mà không có những điều chỉnh chiến lược thực chất từ cả hai phía. Chuyến thăm này của nhà vua Anh có thể là lời nhắc nhở về di sản, nhưng không phải là lời giải hoàn hảo cho những rạn nứt hiện tại.
