Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu (Ảnh: Getty).
Kênh truyền hình Channel 12 của Israel đưa tin, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đồng ý với một thỏa thuận thỏa hiệp về việc mở cửa eo biển Hormuz, từ đó khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump hủy kế hoạch tấn công Iran vào phút chót.
Channel 12, dẫn lời hai nhà ngoại giao am hiểu vấn đề, cho biết thỏa thuận do Qatar và Mỹ dàn xếp quy định rằng các tàu sẽ đi vào Vịnh Ba Tư qua phía eo biển do Iran kiểm soát và rời khỏi khu vực qua phía eo biển thuộc Oman.
Các nguồn tin nói rằng Oman đã chấp thuận thỏa thuận này, nhưng yêu cầu có các cam kết bảo đảm rằng lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) sẽ tôn trọng thỏa thuận. Hiện phía Qatar đang nỗ lực để đạt được những bảo đảm này.
Tổng thống Trump ngày 1/8 cho biết ông đã hủy kế hoạch tiến hành một cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran.
“Mỹ đã hoàn toàn sẵn sàng và chuẩn bị tấn công Iran với mức độ sức mạnh quân sự, uy lực và hỏa lực chưa từng thấy kể từ Thế chiến II. Tuy nhiên, chúng tôi vừa nhận được đề nghị từ Iran và các quốc gia khác ở Trung Đông yêu cầu tạm hoãn mọi cuộc tấn công, vì các bên đã thống nhất được khuôn khổ của một thỏa thuận”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social.
Ông Trump cho biết thỏa thuận này bao gồm việc “mở cửa ngay lập tức, hoàn toàn và toàn diện eo biển Hormuz”, đồng thời “chấm dứt mối đe dọa hạt nhân từ Iran”. Ông cũng xác nhận Israel đồng ý tạm hoãn một cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran.
Kể từ khi xung đột với Iran bùng phát, Tổng thống Trump nhiều lần đe dọa sẽ tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào các cơ sở năng lượng của Iran. Tuy nhiên sau đó, ông đều rút lại tuyên bố, với lý do các bên trung gian đã đảm bảo rằng các cuộc đàm phán cho một giải pháp ngoại giao sắp đạt được bước đột phá.
Trước khi Tổng thống Trump thông báo quyết định hoãn tấn công Iran, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng Iran hiện sẵn sàng hơn trong việc đàm phán, bao gồm các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân và eo biển Hormuz, sau các cuộc tấn công quân sự của Washington.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News, ông Rubio nhắc lại tuyên bố rằng các đòn tấn công của Mỹ đã phá hủy hải quân, không quân, hệ thống phòng thủ tên lửa, các bệ phóng và cơ sở sản xuất vũ khí của Iran, đồng thời “làm suy giảm nghiêm trọng” năng lực phòng thủ của nước này.
“Họ vẫn còn tên lửa, vẫn còn máy bay không người lái và vẫn có thể gây thiệt hại”, ông Rubio nói. Tuy nhiên, ông cho rằng Iran không còn “lá chắn quân sự thông thường để triển khai” như trước đây.
“Và điều đó đã thay đổi hoàn toàn cục diện. Đó là lý do duy nhất khiến họ hiện sẵn sàng, thậm chí trong một số trường hợp còn tỏ ra rất mong muốn, đạt được một thỏa thuận về phi hạt nhân hóa cũng như một thỏa thuận liên quan đến eo biển Hormuz. Bởi giờ chúng tôi tiếp cận họ từ vị thế của sức mạnh, chứ không phải từ sự yếu thế”, ông Rubio khẳng định.
Nỗ lực ngoại giao của Iran
Tuyên bố tạm dừng kế hoạch tấn công Iran của Tổng thống Trump được đưa ra trong bối cảnh Tehran tăng cường các hoạt động ngoại giao.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã có các cuộc điện đàm riêng với Tổng tham mưu trưởng Quân đội Pakistan Asim Munir, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan và Ngoại trưởng Ả rập Xê út Faisal bin Farhan Al Saud để thảo luận về nguy cơ xung đột tiếp tục leo thang.
Trong các cuộc trao đổi này, Tehran cảnh báo mọi hành động quân sự từ phía Mỹ, đồng thời tái khẳng định Iran sẵn sàng đáp trả quyết liệt bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào chủ quyền hoặc an ninh quốc gia của Iran.
Các cuộc điện đàm diễn ra cùng thời điểm Bộ Ngoại giao Iran đưa ra tuyên bố cứng rắn, cáo buộc Mỹ vi phạm thỏa thuận ngừng bắn khi không tuân thủ các quy định về hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, đồng thời điều hướng tàu thuyền đi qua tuyến đường mà Tehran cho là không được phép.
Tehran cũng cáo buộc Washington làm suy yếu lệnh ngừng bắn bằng cách sử dụng các tàu thương mại để che giấu hoạt động di chuyển quân sự qua eo biển Hormuz, đồng thời áp đặt các biện pháp trừng phạt mới, thiết lập phong tỏa hải quân và tiến hành thêm các cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu của Iran.
Thông điệp mà Tehran đang phát đi mang tính hai chiều: vừa thể hiện sự sẵn sàng đối với khả năng leo thang xung đột, vừa để ngỏ cánh cửa cho việc hạ nhiệt thông qua đối thoại.
Nếu nhìn vào các cuộc điện đàm mà Ngoại trưởng Iran đã tiến hành với những người đồng cấp trong khu vực có thể thấy thông điệp được đưa ra là hoàn toàn nhất quán.
Ông Araghchi nhấn mạnh Iran sẵn sàng tiếp tục các nỗ lực ngoại giao, miễn là cánh cửa đối thoại vẫn còn để ngỏ. Đồng thời, ông cũng khẳng định Iran có quyền tự vệ và sẽ thực thi quyền đó nếu cần thiết, cho thấy khả năng xảy ra một vòng leo thang căng thẳng mới vẫn hiện hữu.
Nếu theo dõi các tuyên bố từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), Bộ Chỉ huy quân sự và quân đội Iran, có thể thấy tất cả đều truyền tải cùng một thông điệp: nếu xung đột tiếp tục leo thang, Iran đã sẵn sàng cho một cuộc chiến tiêu hao kéo dài, thậm chí chuẩn bị cho kịch bản chiến sự lan rộng vượt ra ngoài phạm vi khu vực.
Quân đội Mỹ không kích Iran
Chiến lược chưa rõ ràng của Mỹ
Ông Ross Harrison, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện nghiên cứu Trung Đông, cho rằng vẫn rất khó xác định một chiến lược rõ ràng của Mỹ trong cuộc xung đột với Iran, vì Tổng thống Trump đã nhiều lần phát tín hiệu về khả năng leo thang quân sự ngay lập tức nhưng sau đó lại rút lui.
Trao đổi với hãng tin Al Jazeera, ông Harrison nhận định còn quá sớm để kết luận vì sao ông Trump quyết định hủy kế hoạch tấn công Iran, cũng như chưa thể biết Tehran đã đưa ra những cam kết gì với Washington trong các cuộc điện đàm của Ngoại trưởng Abbas Araghchi với những người đồng cấp ở Thổ Nhĩ Kỳ, Ả rập Xê út và Pakistan gần đây.
“Theo góc nhìn của Iran, tôi cho rằng họ có thể tin rằng ông Donald Trump đã xuống thang vì lo ngại nguy cơ xung đột leo thang”, ông nói.
Ông Harrison cho rằng tuyên bố mới nhất của Tổng thống Trump không đồng nghĩa với việc căng thẳng thực sự được hạ nhiệt, nếu Mỹ và Iran không đạt được một thỏa thuận rõ ràng về việc mở lại eo biển Hormuz.
“Cuộc xung đột này - xét theo diễn biến trong vài tuần qua - bắt nguồn từ sự mơ hồ trong một bản ghi nhớ được ký hồi tháng 6. Theo tôi, sau khi bản ghi nhớ được ký, Iran đã diễn giải Điều 5 của văn bản này theo hướng trao cho họ quyền kiểm soát luồng tàu thuyền qua eo biển, tức là Iran sẽ chịu trách nhiệm về việc mở tuyến hàng hải này. Sau đó, phía Mỹ đã tìm cách thay đổi cách hiểu này bằng việc phối hợp với Oman để điều hướng các tàu đi sát bờ biển phía nam, nằm ngoài tầm kiểm soát của Iran. Đó thực sự là nguyên nhân khiến căng thẳng leo thang trở lại”, ông giải thích.
“Vì vậy, nếu không có một thỏa thuận rõ ràng về việc mở eo biển và dỡ bỏ phong tỏa, tình hình sẽ không thể ổn định lâu dài. Thông báo mà chúng ta vừa thấy (của Tổng thống Trump) chỉ là một lần tạm dừng (tấn công) nữa mà thôi”, ông Harrison nhận định.
Theo chuyên gia, Iran sẽ không chấp nhận đàm phán trong bối cảnh vẫn bị đe dọa bằng các cuộc tấn công quân sự.
“Mỗi khi Iran thể hiện sự linh hoạt - bao gồm cả trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày năm ngoái - Washington đều xem đó là dấu hiệu của sự yếu đuối, rồi lợi dụng điều đó, và kết quả là bạo lực lại leo thang”, ông nhắc lại.
Ông Harrison mô tả căng thẳng hiện nay là một “cuộc thử thách sức bền” và “cuộc đấu về ý chí” giữa các bên.
Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng các nhà lãnh đạo ở Tehran và Washington có thể đánh mất khả năng kiểm soát tình hình nếu xung đột tiếp tục kéo dài.
“Hiện có nhiều vấn đề khác đang bị gộp chung với vấn đề Iran - vấn đề Li Băng, vấn đề Israel - Palestine, vấn đề Ả rập Xê út - Houthi và vấn đề Iraq. Đến một thời điểm nào đó, những người ra quyết định sẽ không còn kiểm soát được diễn biến nữa, bởi ngay cả khi họ muốn hạ nhiệt căng thẳng thì các tác nhân khác vẫn có thể tiếp tục leo thang. Điều đó sẽ khiến cả Mỹ và Iran rất khó thoát khỏi vòng xoáy xung đột”, chuyên gia dự đoán.
Ông Harrison cho rằng nếu tuyên bố của Tổng thống Trump về việc các bên tiến rất gần đến một thỏa thuận thì “đó là một tín hiệu đáng hoan nghênh”.
“Tuy nhiên, xét cho cùng, tình hình vẫn ở trong trạng thái vô cùng mong manh. Tôi cho rằng trong những ngày tới, chúng ta sẽ biết liệu các bên có thực sự hạ nhiệt căng thẳng hay chỉ tiếp tục những động thái mang tính phô trương và gây sức ép lẫn nhau”, ông kết luận.
