Khói mù từ các vụ cháy rừng ở Indonesia một lần nữa phủ xuống nhiều khu vực Đông Nam Á, kéo theo cảnh báo về chất lượng không khí, sức khỏe cộng đồng và những gián đoạn kinh tế - xã hội. Indonesia thường bước vào mùa cháy rừng từ tháng 7 đến tháng 10 hằng năm, đặc biệt tại Sumatra và Kalimantan. Năm nay, nguy cơ càng nghiêm trọng khi khô hạn do hiện tượng El Nino kết hợp biến đổi khí hậu, suy thoái rừng kéo dài và tình trạng phát quang đất bằng cách đốt. Đặc biệt, các vùng đất than bùn bị suy thoái trở thành nguồn phát sinh những đám cháy dai dẳng, tạo lượng khói lớn.
Vào những ngày cuối tháng 9 này, quy mô khói mù cho thấy rõ tính chất xuyên biên giới. Từ các điểm cháy ở Borneo, Sumatra và Kalimantan ở Indonesia, khói theo hướng gió lan sang Malaysia, Singapore và ảnh hưởng tới cả Philippines. Đường biên giới trên bản đồ không thể ngăn một đám khói phát tán trong khí quyển. Hệ lụy khói mù gây ra trước hết là sức khỏe con người. Hàng triệu người có thể phải phơi nhiễm với không khí ô nhiễm, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh về hô hấp và tim mạch, đặc biệt đối với trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền.
Nhưng thiệt hại không dừng ở đó. Trong những đợt khói mù nghiêm trọng, trường học phải đóng cửa, giao thông bị hạn chế, các hoạt động ngoài trời bị hủy bỏ, du lịch và dịch vụ chịu tác động. Doanh nghiệp đối mặt gián đoạn sản xuất, người lao động giảm năng suất, trong khi chính phủ phải tăng chi phí cho y tế, giám sát chất lượng không khí và chữa cháy.
Các đợt khói mù nghiêm trọng năm 1997-1998, 2013 và 2015, cùng những đợt bùng phát đáng chú ý năm 2019 và hiện nay cho thấy, đây không phải hiện tượng nhất thời. Mỗi khi El Nino làm gia tăng khô hạn, nguy cơ cháy rừng và cháy đất than bùn lại tăng lên, tạo thành vòng lặp: cháy - khói mù - thiệt hại - ứng phó - rồi tái diễn.
Thực tế, ASEAN đã sớm nhận ra những vấn đề nghiêm trọng do khói mù gây ra. Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới (AATHP) có hiệu lực từ năm 2003, tạo khuôn khổ hợp tác về phòng ngừa, giám sát, cảnh báo sớm và ứng phó. Lộ trình ASEAN không khói mù giai đoạn 2023-2030 tiếp tục đặt mục tiêu giải quyết vấn đề vào cuối thập kỷ. Ở cấp độ quốc gia, Indonesia khẳng định ủng hộ tăng cường AATHP, chú trọng cảnh báo sớm, giám sát, chia sẻ dữ liệu thời gian thực và phối hợp chữa cháy. Malaysia thúc đẩy rà soát cơ chế khu vực, trong khi Singapore đã ban hành Đạo luật Ô nhiễm khói mù xuyên biên giới năm 2014, cho phép xử lý cả những hành vi bên ngoài lãnh thổ gây ô nhiễm cho nước này.
Những cơ chế trên giúp ASEAN hình thành nền tảng hợp tác và nâng cao năng lực theo dõi, ứng phó. Nhưng điểm nghẽn vẫn nằm ở thực thi. Một trong những vấn đề khó khăn nhất là trách nhiệm pháp lý. Indonesia đã xử lý một số doanh nghiệp vi phạm theo luật trong nước, nhưng việc truy cứu trách nhiệm của doanh nghiệp gây khói mù tại quốc gia khác chịu ảnh hưởng vẫn rất hạn chế. Singapore dù có luật với mức phạt có thể lên tới 1,6 triệu USD, nhưng đến nay chưa có vụ truy tố hay kết án công khai nào theo đạo luật này.
Điều đó cho thấy còn khoảng cách giữa pháp luật quốc gia và thực thi xuyên biên giới. Muốn khắc phục, các nước phải chia sẻ minh bạch hơn dữ liệu về điểm nóng, đất được cấp phép, chủ sở hữu và trách nhiệm doanh nghiệp, đồng thời tăng cường phối hợp điều tra, thu thập chứng cứ và thực thi pháp luật.
Quan trọng hơn, ASEAN cần chuyển mạnh từ ứng phó sang phòng ngừa. Nếu nguy cơ cháy có thể dự báo trước qua các dữ liệu khí hậu, thời tiết, thì không thể chờ đến khi khói phủ kín các đô thị mới hành động. Việc đưa Trung tâm Điều phối ASEAN về kiểm soát ô nhiễm khói bụi xuyên biên giới (ACC THPC) tại Indonesia vào vận hành đầy đủ có thể tạo đầu mối thường trực cho phối hợp khu vực. Cùng với đó phải là các biện pháp bảo tồn, phục hồi rừng và đất than bùn, nơi nhiều đám cháy có thể âm ỉ dưới lòng đất, lan rộng và tạo ra lượng khói khổng lồ.
Khói mù xuyên biên giới cho thấy một thực tế không thể né tránh là vấn đề phát sinh trong phạm vi một quốc gia có thể nhanh chóng trở thành rủi ro của cả khu vực. Không một nước nào có thể tự mình giải quyết một vấn đề mà nguyên nhân và hệ quả đều vượt qua đường biên giới.
Mục tiêu ASEAN không khói mù vào năm 2030 vì thế sẽ khó đạt được nếu chỉ dừng ở các tuyên bố và cơ chế phối hợp mang tính khuyến nghị. Cần một bước chuyển mạnh hơn về trách nhiệm quốc gia, minh bạch dữ liệu, thực thi pháp luật, phối hợp xuyên biên giới và xử lý tận gốc nguyên nhân cháy rừng.
Đây cũng là phép thử đối với năng lực hợp tác của ASEAN trước những thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng phức tạp. Tôn trọng chủ quyền không đồng nghĩa với đứng ngoài trước một vấn đề có tác động xuyên biên giới, hợp tác hiệu quả chính là cách bảo vệ lợi ích của từng quốc gia.
Khói mù không có biên giới, vì thế quyết tâm và hành động chung xử lý cũng không thể bị giới hạn bởi biên giới. Muốn Đông Nam Á thật sự có một tương lai “không khói mù”, các nước không chỉ phải dập tắt những đám cháy hiện tại, mà còn phải cùng nhau xử lý tận gốc rễ nguyên nhân khiến chúng liên tục tái phát.
