Eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).
Loạt điều kiện của Iran
Trong một tuyên bố được truyền thông nhà nước dẫn lại, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran Mohammad Bagher Zolghadr đã nêu rõ nhiều yêu cầu cho việc mở lại eo biển.
Ông kêu gọi Mỹ dỡ bỏ cuộc phong tỏa hải quân và lệnh trừng phạt đối với Iran, rút quân đội Mỹ khỏi khu vực xung quanh Iran, bồi thường chiến tranh và giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran, cũng như chấm dứt các cuộc tấn công vào đồng minh của Iran trong khu vực và các mối đe dọa chống lại nước này.
Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump khó có thể đồng ý với những yêu cầu đó.
Một thỏa thuận ngừng bắn trước đó giữa Iran và Mỹ vào tháng 6 đã quy định rằng các lệnh trừng phạt chỉ được dỡ bỏ hoàn toàn trong trường hợp đạt được một thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân của Iran. Các quan chức Mỹ cho biết Iran chỉ có thể tiếp cận các quỹ bị đóng băng nếu cam kết từ bỏ uranium làm giàu cấp độ cao trước.
Tuyên bố của ông Zolghadr được đưa ra trong bối cảnh Iran và Oman đang đàm phán một thỏa thuận về việc quản lý eo biển Hormuz trong tương lai. Iran đã thực tế đóng cửa eo biển để đáp trả việc bị Mỹ và Israel tấn công vào tháng 2.
Danh sách các yêu cầu của ông Zolghadr đã đảo lộn những kỳ vọng rằng một thỏa thuận với Oman sẽ cho phép dòng chảy thương mại lưu thông qua eo biển một lần nữa và làm dịu giá năng lượng toàn cầu. Điều này có thể sẽ gia tăng áp lực lên Tổng thống Donald Trump trong việc cân nhắc các điều kiện của Iran nếu ông muốn hạ giá tiêu dùng cho người dân Mỹ trước cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.
Ngay cả trước tuyên bố của ông Zolghadr, giới chức Iran vào ngày 8/8 đã ám chỉ rằng việc mở lại eo biển không phải là chuyện sắp xảy ra. Người phát ngôn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran Hossein Mohebbi cho biết việc mở lại eo biển "không phụ thuộc vào cuộc đàm phán giữa Iran và Oman”.
Ông Mohebbi nhấn mạnh, việc này sẽ “phụ thuộc vào việc Mỹ chấp nhận hoàn toàn các điều kiện của Iran". Ông không nêu rõ những điều kiện đó, ngoại trừ việc nói rằng Mỹ không được can thiệp vào cuộc đàm phán đang diễn ra của Iran với Oman hoặc các quốc gia khác.
Cuộc đàm phán giữa Iran và Oman
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm 8/8 cho biết Iran và Oman đang "rất gần" đạt được một thỏa thuận.
"Tuy nhiên, việc mở lại eo biển Hormuz phụ thuộc vào các điều kiện khác, bao gồm việc Mỹ phải bồi thường cho những vi phạm đối với Bản ghi nhớ Islamabad", ông Araghchi nói, đề cập đến thỏa thuận ngừng bắn mà Iran và Mỹ đã ký kết vào tháng 6.
Bản ghi nhớ Islamabad đã kêu gọi mở cửa eo biển Hormuz và tạm thời dỡ bỏ các lệnh trừng phạt dầu mỏ đối với Iran. Dù vậy, ngôn từ của thỏa thuận này rất mơ hồ, khiến Mỹ và Iran có những diễn giải khác nhau.
Mỹ ủng hộ một tuyến đường phía nam dành cho các tàu thuyền chạy ven theo đường bờ biển của Oman và tránh các vùng biển của Iran, trong khi Iran đáp trả bằng cách cảnh báo và tấn công tàu thuyền đi theo tuyến đường đó. Thỏa thuận ngừng bắn sớm sụp đổ, và Mỹ đã áp đặt lại lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran.
"Mỹ đã tìm cách thiết lập các tuyến đường mới qua eo biển Hormuz, và bất chấp những cảnh báo do chúng tôi đưa ra, họ đã tìm cách làm suy yếu quyền quản lý eo biển của Iran. Vì vậy, bất kỳ sự vi phạm nào đối với bản ghi nhớ hoặc đối với quyền quản lý eo biển Hormuz của Iran đều hoàn toàn không thể chấp nhận được đối với Iran”, ông Araghchi tuyên bố.
Ông Araghchi cho biết Iran và Oman đang thảo luận về một tuyến đường tạm thời đi qua eo biển và quân đội của hai nước đang đàm phán các chi tiết cụ thể. Theo các nguồn thạo tin, nó có thể chính thức hóa một số tuyên bố chủ quyền của Iran đối với việc kiểm soát vận tải biển trong tuyến đường thủy này.
Raz Zimmt, một chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia, một viện nghiên cứu của Israel, cho biết bình luận của ông Mohebbi và ông Araghchi phản ánh quan điểm của Iran rằng cuộc đàm phán của họ với Oman mục đích "nhiều nhất" là để tìm ra cách thức tuyến đường thủy sẽ được mở lại trong tương lai.
Ngay cả khi Iran và Oman đồng ý về các chi tiết cụ thể trên eo biển, "rõ ràng là Tehran sẽ không đồng ý thực hiện chúng nếu Mỹ không quay trở lại các cam kết theo bản ghi nhớ, bao gồm việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và tái khởi động quá trình nới lỏng trừng phạt", chuyên gia Zimmt nhận định.
