Khói bốc lên sau cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu Bapco trên đảo Sitra, Bahrain hồi tháng 3 (Ảnh: Reuters).
Gần 3 tháng kể từ khi cuộc xung đột bùng nổ, Iran đã thành công trong chiến lược gây đảo lộn kỳ vọng của Mỹ và Israel về một chiến thắng nhanh chóng.
Chính phủ quốc gia Hồi giáo vẫn sống sót sau làn sóng ám sát có chủ đích nhằm vào giới lãnh đạo chóp bu ngay sau khi chiến sự bùng nổ. Sau đó, họ đã xoay chuyển tình thế trước các đối thủ mạnh hơn, tạo ra một thế bế tắc.
Kể từ giữa tháng 3, Iran đã duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy quốc tế quan trọng đối với thương mại dầu khí thế giới.
Tehran có thể hạn chế các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào ngành công nghiệp năng lượng của mình. Quốc gia Hồi giáo này thậm chí còn buộc Tổng thống Donald Trump phải kiềm chế cuộc chiến của Israel ở Li Băng chống lại Hezbollah, lực lượng được Iran hậu thuẫn.
“Iran chắc chắn có lợi thế ở đây... Mỹ hiện đang khá lúng túng”, chuyên gia Nicole Grajewski, giảng viên tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Sciences Po ở Pháp và nghiên cứu chính sách đối ngoại của Iran, nhận định.
Thực tế này có vẻ đáng ngạc nhiên, bởi Mỹ sở hữu quân đội mạnh nhất thế giới, còn Iran thì không. Nhưng chiến tranh không diễn ra trong sự cô lập.
Để giành lợi thế trước đối thủ mạnh hơn nhiều, Iran đã sử dụng một phương pháp mà các học giả gọi là “cưỡng chế tam giác”, theo Daniel Sobelman, giáo sư tại Đại học Hebrew ở Jerusalem, người nghiên cứu các chiến lược răn đe của Iran.
Theo đó, thay vì tấn công trực diện vào đối thủ chính, Iran nhắm vào một bên thứ ba yếu hơn nhưng có tầm ảnh hưởng quan trọng đối với đối thủ đó. Mục tiêu là buộc bên thứ ba này phải gây sức ép ngược lại để đối thủ của Iran phải kiềm chế hoặc thay đổi chính sách.
Trong trường hợp này, các bên thứ ba chủ yếu là các quốc gia vùng Vịnh, vừa dễ bị tổn thương về quân sự vừa có tầm quan trọng kinh tế đối với Mỹ. Các cuộc tấn công của Iran nhằm vào các nước vùng Vịnh ngay từ đầu cuộc chiến, kết hợp với khả năng phong tỏa eo biển Hormuz một cách hiệu quả, đã thành công trong việc ngăn chặn một chiến thắng quyết định cho Mỹ và Israel.
Đây là một chiến lược có thể mang những tác động lâu dài không chỉ đối với kết quả của cuộc xung đột hiện tại và vai trò của Iran ở Trung Đông, mà còn đối với giới hạn sức mạnh của Mỹ ở những nơi khác.
Iran bắt đầu gây áp lực lên các quốc gia vùng Vịnh ngay sau khi chiến tranh bùng nổ vào ngày 28/2, bằng cách bắn vào các tàu đi qua eo biển Hormuz, đóng cửa tuyến đường thủy huyết mạch này.
Nhưng thời điểm quan trọng khi chiến lược "cưỡng chế tam giác" của Iran phát huy tác dụng đã đến khoảng 20 ngày sau đó.
Ngày 18/3, Israel ném bom mỏ khí đốt tự nhiên Nam Pars của Iran, và Tehran đáp trả bằng cách ném bom Ras Laffan, một cơ sở khí đốt tự nhiên hóa lỏng lớn ở Qatar, và tiến hành các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào các nhà máy lọc dầu ở Ả Rập Xê Út và Kuwait.
Ông Sobelman cho biết, hành động trả đũa đó “đã tạo ra một phương trình”. “Nếu Israel hoặc Mỹ tấn công các cơ sở năng lượng của Iran, nước này sẽ tấn công các cơ sở năng lượng của các nước Vùng Vịnh".
Trong vòng vài giờ, Tổng thống Trump đã viết trên mạng xã hội rằng, Israel đơn phương tấn công Iran và không hề có sự phối hợp với Mỹ, và nhấn mạnh Tel Aviv sẽ không tấn công thêm bất kỳ lần nào nữa vào Nam Pars miễn là Iran ngừng các cuộc tấn công vào Qatar.
Điều này đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc chiến. Mặc dù hai bên vẫn tiếp tục tấn công lẫn nhau, nhưng dường như đã có một giới hạn về leo thang. “Mỹ và Israel tương đối được bảo vệ khỏi các cuộc tấn công quân sự trực tiếp, nhưng các quốc gia vùng Vịnh như Qatar và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) dễ bị tổn thương hơn nhiều", ông Sobelman nói.
Iran đã thành công bằng cách tận dụng điểm yếu của các nước láng giềng nhằm chống lại thế lực bảo trợ mạnh mẽ hơn của họ.
Việc quốc gia Hồi giáo này ném bom các cơ sở năng lượng đã khiến giá dầu tăng vọt lên mức cao nhất kể từ khi chiến sự bùng nổ, động thái cho thấy rõ rằng việc leo thang hơn nữa sẽ dẫn đến những tổn thất kinh tế cho cả Mỹ.
Điều đó không đủ để chấm dứt xung đột, nhưng nó đã tạo ra “sự răn đe trong chiến tranh”, bà Grajewski nói và nhấn mạnh thêm "nó mang lại cho Iran đòn bẩy đáng kể".
Trong vòng vài ngày, ông Trump tuyên bố rằng Mỹ và Iran đang đàm phán. Ngày 8/4, hai bên đồng ý ngừng bắn, mặc dù eo biển Hormuz vẫn đóng cửa.
Hậu quả lâu dài
Việc Iran sử dụng chiến lược này đã chuyển phần lớn trọng tâm của cuộc chiến sang câu hỏi quan trọng là làm thế nào để mở lại Hormuz và hạn chế đòn bẩy của Tehran đối với eo biển này trong tương lai.
Những nỗ lực gây áp lực lên Iran để mở lại tuyến đường thủy quan trọng này đã không thành công.
Vào tháng 4, Mỹ đã áp đặt lệnh phong tỏa riêng của mình đối với eo biển này, tuyên bố sẽ duy trì lệnh phong tỏa này cho đến khi cả hai đạt được một thỏa thuận hòa bình bền vững. Động thái đó đã gây áp lực đáng kể lên Iran, quốc gia cũng cần doanh thu từ xuất khẩu dầu mỏ và cuối cùng sẽ hết chỗ chứa lượng dầu khổng lồ mà họ sản xuất. Nhưng eo biển vẫn đóng cửa.
Ngày 3/5, ông Trump tuyên bố “Dự án Tự do”, một chiến dịch nhằm hướng dẫn các tàu bị mắc kẹt trong eo biển lưu thông trở lại. Nhưng vài ngày sau, ông rút lui, khiến hơn 1.000 tàu vẫn bị mắc kẹt. “Điều đó, theo tôi, nói lên rất nhiều về khả năng kiềm chế và răn đe Mỹ của Iran”, chuyên gia Sobelman nói.
Khi tình hình kéo dài, các chuyên gia cho rằng khả năng Iran tìm cách duy trì ít nhất một phần quyền kiểm soát tuyến đường thủy này ngày càng cao.
“Iran càng có khả năng nắm quyền kiểm soát eo biển này lâu hơn, thì càng chứng tỏ họ cần phải là một bên có quyền lợi và hưởng lợi hợp pháp trong việc mở lại eo biển”, chuyên gia Nitya Labh về an ninh quốc tế tại Chatham House, một viện nghiên cứu có trụ sở tại London (Anh), cho biết.
Điều đó có nghĩa là Iran, dù bị thiệt hại nặng nề bởi chiến tranh, có khả năng sẽ nổi lên từ đó với một tài sản mới có giá trị. Việc kiểm soát ít nhất một phần eo biển không chỉ mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho nước này mà còn là một hình thức sức mạnh địa chính trị.
Khả năng Iran tuyên bố đóng cửa eo biển một lần nữa sẽ đóng vai trò như một “chính sách bảo hiểm” chống lại các cuộc tấn công trong tương lai, bà Grajewski nói.
Kịch bản đó chỉ ra một điểm yếu rộng hơn và có khả năng lâu dài hơn trong chính sách đối ngoại của ông Trump: Mỹ, dù hùng mạnh, có thể không được bảo vệ khỏi đòn trả đũa như nhóm cố vấn của Tổng thống Trump dự đoán.
