Nếu nung chảy toàn bộ số vàng từng được khai thác trên trái đất, chúng ta chỉ thu được một khối lập phương vừa vặn trong không gian hình lập phương cạnh hơn 20 mét. Lượng tài sản khổng lồ này hiện phân tán khắp toàn cầu và chủ yếu nằm sâu dưới lòng đất.
Tuy nhiên, một cuộc dịch chuyển ngầm đang diễn ra trên thị trường tài chính quốc tế. Các quốc gia không chỉ bận tâm đến việc mua thêm bao nhiêu kim loại quý để phòng ngừa rủi ro. Họ bắt đầu đặt ra một câu hỏi mang tính sống còn hơn về quyền kiểm soát tài sản thực tế trong những thời khắc khủng hoảng.
Khi các ngân hàng trung ương ồ ạt mua vàng để phòng ngừa rủi ro toàn cầu, một câu hỏi ngày càng quan trọng xuất hiện: Cất số vàng khổng lồ đó ở đâu? (Ảnh: LinkedIn).
Quyền lực dưới những hầm ngầm xuyên thế kỷ
Câu hỏi về nơi cất giữ vàng thực chất bắt nguồn từ việc có bao nhiêu vàng đang lưu thông.
Theo các dữ liệu từ Thomson Reuters GFMS và giới chuyên gia, tổng lượng vàng trên thế giới ước tính dao động 160.000-171.000 tấn. Phần lớn số tài sản này không nằm trong tay tư nhân mà được cất giữ cẩn mật tại các hầm ngầm của những ngân hàng trung ương lớn.
Trong hơn một thế kỷ qua, New York và London giữ vị thế là 2 trung tâm lưu trữ kim loại quý lớn nhất toàn cầu. Kho ngầm của Federal Reserve Bank of New York nằm sâu 24 mét dưới lòng đất đang chứa hơn 500.000 thỏi vàng. Trong khi đó, Bank of England cũng nắm giữ khoảng 430.000 thỏi phân bổ trong chín hầm chứa kiên cố.
Sức hấp dẫn của hai trung tâm này đến từ sự an toàn tuyệt đối và tính thanh khoản vượt trội. Theo World Gold Council, các ngân hàng trung ương luôn muốn đặt tài sản ở nơi họ có thể mua bán nhanh chóng nhất. Hơn 60 ngân hàng trung ương hiện gửi vàng tại Anh để có thể giao dịch trực tiếp với nhau mà không tốn chi phí vận chuyển vật lý.
Dù Mỹ đã từ bỏ bản vị vàng từ thập niên 1970, các nền kinh tế phát triển tại châu Âu và Mỹ vẫn đang nắm giữ tới 57% dự trữ vàng toàn cầu. Dữ liệu này được Brookings Institution ghi nhận vào cuối năm 2024. Tuy nhiên, trật tự lưu trữ tĩnh lặng này đang bắt đầu xuất hiện những vết rạn nứt.
Sự rạn nứt niềm tin và làn sóng hồi hương tài sản
Trước đây, việc gửi vàng ở nước ngoài là một lựa chọn hiển nhiên để tối ưu hóa giao dịch. Chỉ những quốc gia đối mặt với nguy cơ cấm vận mới thực sự lo lắng về vị trí cất giữ tài sản quốc gia. Bài học nhãn tiền từ Venezuela khi vướng vào tranh chấp pháp lý kéo dài và bị đóng băng tài sản tại Bank of England đã thức tỉnh nhiều nền kinh tế.
Mối lo ngại về rủi ro địa chính trị giờ đây lan rộng sang cả những quốc gia phát triển. Những phát ngôn cứng rắn về thương mại và chính trị từ các nhà lãnh đạo Mỹ đã khiến nhiều quan chức châu Âu phải cân nhắc lại chiến lược lưu trữ. Đức đã âm thầm triển khai kế hoạch đưa hàng nghìn tấn vàng từ New York và London về lại Berlin.
Xu hướng phân bổ lại rủi ro đang diễn ra mạnh mẽ tại các nền kinh tế mới nổi. Ấn Độ liên tục tăng dự trữ nhưng lại chủ động giảm tỷ lệ cất giữ tại London.
Ba Lan hiện chỉ để 20% vàng trong nước nhưng đang lên kế hoạch chia đều tài sản giữa nội địa, New York và London. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Ba Lan Adam Glapinski từng khẳng định việc lưu trữ trong nước chính là trụ cột của khả năng tự chủ chiến lược.
Sự thay đổi này phản ánh một thực tế khắc nghiệt trong giới tài chính là sở hữu không đồng nghĩa với quyền kiểm soát. Khi khủng hoảng nổ ra, vàng nằm trong kho của quốc gia khác hoàn toàn có thể trở thành một tài sản bị mắc kẹt.
Hiện nay, hai trung tâm lưu trữ vàng lớn nhất nằm tại New York và London (Ảnh: GoldSilver).
Chiến lược di động và kỷ nguyên phòng thủ mới
Khi hệ thống tài chính toàn cầu dễ bị tổn thương bởi các lệnh trừng phạt, vàng trở thành chiếc phao cứu sinh cuối cùng. Kim loại quý này không cần đến hệ thống thanh toán SWIFT và hoàn toàn độc lập với các cam kết của bên thứ ba. Chính vì vậy, một số quốc gia bắt đầu áp dụng chiến lược "vàng không hạ cánh" để bảo vệ tài sản.
Thay vì chôn chặt dưới hầm ngầm, vàng được duy trì trạng thái cơ động cao. Iran được cho là đã sử dụng các tuyến vận chuyển bí mật và lưu trữ tại các quốc gia thân thiện để duy trì giao thương. Trong khi đó, Lebanon lại chọn cách giữ vàng ở nước ngoài để tránh những rủi ro từ sự bất ổn của hệ thống quản lý nội bộ.
Sự trỗi dậy của các trung tâm lưu trữ mới cũng làm thay đổi cuộc chơi toàn cầu. Hong Kong (Trung Quốc) đang từng bước nổi lên như một điểm đến thay thế hoàn hảo cho những quốc gia muốn giảm sự phụ thuộc vào phương Tây. Nhiều cường quốc kinh tế như Trung Quốc hay Brazil liên tục mua gom kim loại quý nhưng tuyệt đối giữ kín vị trí lưu trữ cuối cùng.
Xu hướng này cũng giải thích lý do vàng vật chất ngày càng được ưa chuộng hơn các sản phẩm tài chính phái sinh. Các quỹ ETF hay chứng chỉ quỹ thực chất chỉ mang lại quyền sở hữu trên giấy tờ. Trong một thế giới đầy biến động, việc nắm giữ tài sản vật chất trong tay mới mang lại quyền lực kiểm soát thực sự.
Việc các quốc gia liên tục di chuyển và đa dạng hóa kho lưu trữ không phải là dấu hiệu của sự hoảng loạn. Theo The New York Times, đây là cách các nhà quản lý điều hành rủi ro một cách thận trọng.
Khi những thỏi vàng không còn nằm yên dưới lòng đất, đó là minh chứng rõ nét nhất cho thấy luật chơi của dòng vốn toàn cầu đã bước sang một chương hoàn toàn mới.
