Ngày 11/3, tàu chở hàng Mayuree Naree của Thái Lan trúng vật thể bay khi rẽ sóng qua eo biển Hormuz. Vụ việc khiến phòng máy bốc cháy và cướp đi sinh mạng của 3 thủy thủ, là minh chứng cho mức độ rủi ro tại tuyến hàng hải huyết mạch gánh vác một phần năm lượng dầu mỏ toàn cầu.
Thế nhưng, gần như cùng thời điểm, một hệ thống vận tải ngầm lại cho thấy bức tranh hoàn toàn trái ngược. Bất chấp lằn ranh sinh tử và lệnh phong tỏa hải quân toàn diện từ Mỹ áp dụng từ ngày 13/4, một hạm đội bóng tối chở đầy năng lượng vẫn lẳng lặng di chuyển an toàn.
Trên lý thuyết, mọi hoạt động giao thương qua nút thắt này phải tê liệt. Thực tế, dòng chảy kinh tế không hề dừng lại mà chỉ chuyển từ ánh sáng vào bóng tối. Điều này đang định hình lại chuỗi cung ứng năng lượng của toàn thế giới.
Giữa vòng phong tỏa gắt gao, một "hạm đội bóng tối" vẫn âm thầm đưa hàng triệu thùng dầu qua eo biển Hormuz (Ảnh: The Australian).
Nghệ thuật "tàng hình" và ma trận vỏ bọc xuyên quốc gia
Ngay khi phong tỏa được siết chặt, mạng lưới vận tải ngầm lập tức kích hoạt cơ chế thích nghi. Điều tra của Al Jazeera cho thấy từ ngày 1/3-5/4 đã có 202 hành trình của 185 tàu vượt qua eo biển Hormuz. Gần 40% trong số này có liên hệ với Iran, trong đó 61 tàu nằm trong danh sách trừng phạt quốc tế.
Để qua mặt hệ thống giám sát, các con tàu sử dụng nhiều thủ thuật tinh vi. Tàu hàng mang số hiệu 13448 là một ví dụ điển hình. Không có mã nhận dạng IMO, con tàu gần như “vô hình” trước các hệ thống theo dõi, dễ dàng vận chuyển hàng từ cảng Al Hamriya tới Karachi.
Trong khi đó, tàu Manali treo cờ Panama vẫn vượt phong tỏa ngày 14/4 và tiếp tục hành trình đến Mumbai.
Với các tàu chở dầu lớn, chiến thuật phổ biến là can thiệp vào hệ thống nhận dạng tự động. Những cái tên như Flora, Genoa hay Skywave chủ động tắt hoặc gây nhiễu tín hiệu, khiến chúng “biến mất” khỏi màn hình giám sát. Ngay cả khi Mỹ siết chặt kiểm soát nhất, vẫn có ít nhất 25 tàu xuyên thủng vòng vây.
Nhưng việc tắt tín hiệu chỉ là lớp vỏ bên ngoài. Đằng sau là cả một mạng lưới phức tạp gồm cờ đăng ký giả và công ty “vỏ bọc”. Nhiều tàu treo cờ của các quốc gia ít bị chú ý như Botswana, Madagascar hay San Marino.
Dữ liệu cho thấy hệ thống vận hành trải rộng toàn cầu, với các đầu mối tại Trung Quốc chiếm 13%, Hy Lạp hơn 11% và UAE gần 10%. Đáng chú ý, gần 19% số tàu không thể xác định được chủ sở hữu thực sự - một khoảng tối đúng nghĩa của thị trường vận tải biển.
Hệ sinh thái này không xuất hiện trong một sớm một chiều mà là kết quả của gần nửa thế kỷ Iran thích nghi với các lệnh trừng phạt.
Cú sốc chuỗi cung ứng và cái giá đắt đỏ của thị trường
Trong khi “hạm đội bóng tối” tiếp tục vận hành, phần còn lại của nền kinh tế toàn cầu đang chịu áp lực nặng nề.
Theo đánh giá của Tổ chức Hàng hải Quốc tế, đây là cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất kể từ Thế chiến II. Trước xung đột, mỗi ngày có khoảng 100 tàu đi qua Hormuz. Hiện tại, khoảng 20.000 thủy thủ mắc kẹt trên 2.000 con tàu trong khu vực vùng Vịnh.
Hệ thống hàng hải song song chỉ giải quyết được một phần nhỏ nhu cầu với 68 tàu chở dầu và khí đốt hoạt động lén lút.
Hậu quả nhãn tiền là 69 triệu thùng dầu bị kẹt lại và không thể tiếp cận thị trường. Sự thiếu hụt nguồn cung cục bộ lập tức giáng đòn mạnh lên giá cả hàng hóa.
Theo Reuters, giá dầu Brent từng có nhịp giảm xuống mốc 90 USD mỗi thùng vào ngày 17/4 nhờ những tín hiệu hạ nhiệt ngắn ngủi. Thế nhưng khi lệnh phong tỏa tiếp diễn, giá dầu thô đã quay đầu tăng liên tiếp trong 12 phiên giao dịch.
Việc hàng chục triệu thùng dầu bị rút khỏi thị trường không chỉ gây thiệt hại kinh tế trực tiếp cho các quốc gia xuất khẩu. Nó còn làm đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng và bào mòn biên lợi nhuận của các doanh nghiệp sản xuất. Rủi ro lạm phát chi phí đẩy tại các quốc gia nhập khẩu đang bị đẩy lên mức cao mới.
Khoảng 69 triệu thùng dầu hiện bị kẹt do các biện pháp phong tỏa mà Mỹ áp đặt (Ảnh: FN).
Nỗ lực đa phương để “giải cứu” Hormuz
Trước áp lực ngày càng lớn, Mỹ đang tìm cách thay đổi chiến lược. Dù Tổng thống Donald Trump từng khẳng định phong tỏa là “100% hiệu quả”, thực tế thị trường buộc Washington phải tính đến phương án linh hoạt hơn.
Theo Wall Street Journal, Mỹ đang vận động thành lập một liên minh quốc tế mang tên Maritime Freedom Construct nhằm khôi phục lưu thông tại Hormuz.
Sáng kiến này kết hợp ngoại giao, kinh tế và an ninh hàng hải, với trọng tâm là một trung tâm điều phối toàn cầu do Bộ Ngoại giao Mỹ dẫn dắt. Mục tiêu là cung cấp thông tin thời gian thực và đảm bảo an toàn cho tàu thương mại khi đi qua khu vực.
Động thái này cho thấy Mỹ đang chuyển từ cách tiếp cận đơn phương sang xây dựng cơ chế kiểm soát đa phương, đồng thời phối hợp với các lực lượng do Anh và Pháp dẫn dắt.
Việc khơi thông eo biển Hormuz không còn là vấn đề khu vực, mà là bài toán sống còn của kinh tế thế giới.
Trong khi các cường quốc vẫn đang tìm lời giải trên bàn đàm phán, “hạm đội bóng tối” có thể vẫn tiếp tục những hành trình âm thầm của mình.
