Thị trường tài chính những năm gần đây liên tục tạo ra những cơn sốt mới. Từ cổ phiếu công nghệ, AI cho tới tiền số, không ít nhà đầu tư tin rằng chỉ cần “đi đúng sóng” là có thể nhanh chóng gia tăng tài sản.
Nhưng thực tế lại khác. Rất nhiều người mua đúng lúc thị trường nóng nhất, giữ cổ phiếu thua lỗ quá lâu hoặc liên tục giao dịch vì tin rằng mình có thể đánh bại số đông. Theo các chuyên gia tài chính hành vi, đây không đơn thuần là vấn đề kiến thức đầu tư mà là những “cái bẫy tâm lý” đã ăn sâu vào cách con người suy nghĩ và phản ứng với tiền bạc.
Ngay cả cố giáo sư đoạt giải Nobel Daniel Kahneman, cha đẻ của kinh tế học hành vi, cũng từng thừa nhận rằng nghiên cứu về thiên kiến nhận thức không giúp ông tránh hoàn toàn sai lầm đầu tư. Theo ông, điểm khác biệt chỉ là “biết mình đang mắc sai lầm”.
Dưới đây là 7 “cạm bẫy tâm lý” phổ biến nhất trong đầu tư và cách kiểm soát chúng.
Việc hiểu rõ những "cạm bẫy" của bộ não sẽ giúp chúng ta xây dựng một hàng rào bảo vệ tài sản vững chắc hơn trước những biến động không ngừng của thị trường (Ảnh: Getty).
Quá tự tin và nghĩ mình có thể thắng thị trường
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là sự quá tự tin vào khả năng cá nhân. Theo khảo sát từ Natixis Investment Managers, có tới 62% nhà đầu tư không hài lòng với mức sinh lời trung bình và tin rằng mình có thể đạt kết quả vượt trội hơn thị trường. Tuy nhiên, thực tế lại chứng minh điều ngược lại khi ngay cả các quỹ đầu tư chuyên nghiệp cũng thường xuyên thất bại trong việc duy trì hiệu suất cao hơn chỉ số chung.
Giáo sư tài chính Terrance Odean từ Đại học California Berkeley nhận định, nhiều người tin rằng họ biết nhiều hơn thực tế và có khả năng "đọc vị" thị trường. Hệ quả của tâm lý này là việc giao dịch quá nhiều. Một nghiên cứu trên 66.000 hộ gia đình cho thấy nhóm giao dịch năng nổ nhất thường thua thị trường tới 6,5 điểm phần trăm mỗi năm.
Việc cố gắng "canh đỉnh bắt đáy" không chỉ gây mệt mỏi mà còn khiến nhà đầu tư bỏ lỡ những phiên tăng trưởng mạnh nhất, làm giảm đáng kể lợi nhuận dài hạn.
Chỉ nhìn vào vài năm gần nhất
Con người có xu hướng dùng những diễn biến vừa xảy ra để dự báo cho tương lai. Giáo sư Katy Milkman tại Wharton School gọi đây là "thiên kiến gần đây". Nếu thị trường vừa trải qua vài năm tăng trưởng nóng, nhà đầu tư sẽ mặc định rằng chu kỳ này sẽ kéo dài mãi mãi.
Số liệu từ Natixis cho thấy nhà đầu tư thường kỳ vọng mức lợi nhuận thực tế lên tới 12,6%/năm, trong khi con số lịch sử trung bình của chứng khoán chỉ khoảng 6,7% sau khi trừ lạm phát. Sự lạc quan quá mức này dẫn đến những quyết định tài chính sai lầm như tiết kiệm quá ít cho hưu trí hoặc chi tiêu quá tay khi thị trường đang ở đỉnh, để rồi rơi vào khủng hoảng khi chu kỳ giảm giá ập đến.
Không dám cắt lỗ vì tiếc tiền đã bỏ ra
Khoa học đã chứng minh nỗi đau khi mất tiền có tác động mạnh gấp đôi niềm vui khi kiếm được một khoản tương đương. Giáo sư Dan Ariely tại Đại học Duke giải thích rằng chính nỗi sợ này khiến nhiều người giữ khư khư những cổ phiếu đang lao dốc, dù triển vọng của doanh nghiệp đã thay đổi theo hướng tiêu cực.
Tâm lý "tiếc công tiếc của" khiến nhà đầu tư hy vọng giá sẽ quay lại mức cũ để hòa vốn. Ở một thái cực khác, nỗi sợ mất mát cũng khiến nhiều người chỉ chọn gửi tiết kiệm hoặc mua chứng chỉ tiền gửi. Dù có vẻ an toàn trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, lạm phát sẽ âm thầm bào mòn sức mua của số tiền đó, khiến mục tiêu tự do tài chính ngày càng xa vời.
Chỉ đầu tư vào thứ quen thuộc
Warren Buffett từng khuyên "hãy đầu tư vào thứ bạn hiểu", nhưng nhiều người lại hiểu sai thông điệp này và chỉ tập trung vào những gì quen thuộc nhất. Đây được gọi là "thiên kiến quê nhà". Ví dụ, người Mỹ dành tới 81% danh mục cho thị trường nội địa, dù quốc gia này chỉ chiếm chưa đến một nửa giá trị vốn hóa toàn cầu.
Việc thiếu đa dạng hóa quốc tế có thể khiến nhà đầu tư bỏ lỡ những cơ hội tăng trưởng đột phá ở các khu vực khác. Theo dự báo từ Goldman Sachs, trong giai đoạn 2025-2026, cổ phiếu tại khu vực châu Âu và châu Á - Thái Bình Dương có thể đạt mức tăng trưởng ấn tượng từ 12-13%.
Việc mở rộng danh mục ra ngoài biên giới không chỉ giúp gia tăng lợi nhuận mà còn là cách hiệu quả để giảm thiểu rủi ro khi một thị trường cụ thể gặp biến động.
Đầu tư vào thứ bạn hiểu không có nghĩa chỉ tập trung vào những gì quen thuộc nhất (Ảnh: Getty).
Bị “neo” vào một con số cũ
Hiện tượng "neo tâm lý" xảy ra khi bộ não lấy thông tin đầu tiên nhận được làm mốc tham chiếu cho mọi quyết định sau đó. Nếu một cổ phiếu từng có giá 80 USD rồi giảm xuống 60 USD, nhiều người sẽ lập tức coi đó là một "món hời" mà không xem xét liệu giá trị thực của nó có còn giữ vững hay không.
Cạm bẫy này không chỉ xuất hiện trong chứng khoán mà còn phổ biến trong đàm phán lương hay mua bán bất động sản. Một căn nhà được rao giá cao sẽ khiến người mua mặc định giá trị quanh mức đó, dù thực tế thị trường có thể thấp hơn nhiều.
Để thoát khỏi bẫy này, nhà đầu tư cần tìm kiếm các nguồn định giá độc lập và so sánh dữ liệu khách quan thay vì chỉ nhìn vào biến động giá trong quá khứ.
Trì hoãn quá lâu vì ngại thay đổi
Chuyên gia Christine Benz từ Morningstar nhận định rằng sức ì trong quản lý tiền bạc đôi khi còn nguy hiểm hơn cả lòng tham hay nỗi sợ hãi. Con người có xu hướng giữ nguyên hiện trạng vì thay đổi luôn đòi hỏi nỗ lực. Điều này giải thích tại sao nhiều người dù biết cần đầu tư nhưng vẫn trì hoãn, hoặc quên hủy những dịch vụ đăng ký định kỳ không còn sử dụng.
Khảo sát cho thấy 42% người dùng vẫn đang trả tiền cho các ứng dụng mà họ đã bỏ quên từ lâu. Cách tốt nhất để chiến thắng sức ì là biến nó thành lợi thế bằng cách tự động hóa mọi thứ. Việc thiết lập chế độ tự động chuyển tiền tiết kiệm, tự động đầu tư hàng tháng sẽ giúp tài sản tăng trưởng một cách kỷ luật mà không cần đến sự can thiệp liên tục của cảm xúc.
FOMO và hiệu ứng đám đông
Lịch sử tài chính thế giới luôn ghi dấu những cơn sốt điên cuồng, từ hoa tulip, bong bóng dot-com đến tiền số hay trí tuệ nhân tạo (AI). Một nghiên cứu từ Đại học Leeds chỉ ra rằng chỉ cần 5% số người trong đám đông có vẻ quyết đoán, 95% còn lại sẽ vô thức đi theo.
Cơn sốt bitcoin gần đây là minh chứng rõ nét nhất. Sau các sự kiện chính trị lớn tại Mỹ, giá Bitcoin từng vọt lên mức kỷ lục hơn 126.000 USD trước khi có những đợt điều chỉnh mạnh. Những người mua vào vì sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO) thường là những người phải chịu tổn thất nặng nề nhất khi bong bóng tan vỡ.
Chuyên gia Terrance Odean kết luận rằng để thành công, nhà đầu tư nên dành thời gian nghiên cứu những lĩnh vực mà đám đông đang ngó lơ thay vì chạy theo những gì đang được bàn tán xôn xao.
