Để hiểu đúng về bản chất các dạng mất nước và lựa chọn giải pháp phù hợp, BS.CKII Lý Kiều Diễm - Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố có những chia sẻ về bản chất cũng như cách bù nước đúng khi cơ thể mất nước.
Thưa bác sĩ, nhiều người cho rằng cứ mất nước là uống nước lọc, hoặc khi sốt cao, lao động nặng cũng bù nước giống như lúc bị tiêu chảy. Dưới góc độ y khoa, điều này có chính xác không?
Đây là một lầm tưởng phổ biến. Y học phân loại mất nước dựa trên cán cân giữa nước và điện giải, vì mỗi loại gây tổn thương cơ thể theo cách khác nhau.
Mất nước do tiêu chảy (đẳng trương): mất nước qua lòng mạch, cơ thể mất cả nước và muối với tỷ lệ tương đương. Khiến lòng mạch bị rỗng, gây tụt huyết áp và mệt lả. Cần dùng oresol pha chuẩn để giữ nước lại trong lòng mạch.
Mất nước do sốt và vận động (ưu trương): Mất nước qua mồ hôi và hơi thở. Lúc này, cơ thể mất nước nhiều hơn mất muối khiến máu bị đậm đặc. Theo quy luật thẩm thấu, máu sẽ "rút ngược" nước từ bên trong tế bào ra ngoài để tự pha loãng. Điều này gây co rút, khô héo tế bào.
BS.CKII Lý Kiều Diễm - Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Nhi đồng Thành phố (Ảnh: NVCC).
Nếu chỉ uống nước lọc sẽ làm đầy lòng mạch nhưng lại thiếu các ion natri, kali, clo… để dẫn nước thẩm thấu ngược vào tế bào. Khi đó, nước chỉ làm đầy lòng mạch rồi nhanh chóng bị đào thải qua nước tiểu, khiến tế bào vẫn "khát" dẫn đến lờ đờ hoặc chuột rút kéo dài.
Trên thực tế người bị sốt cao hoặc vận động nặng thường kèm theo cảm giác bủn rủn chân tay, mệt lả rất nhanh. Phải chăng bên cạnh việc khát nước, cơ thể chúng ta còn đang phải đối mặt với tình trạng khác về năng lượng?
- Chính xác. Tế bào lúc này không chỉ “khát” mà còn đang cực kỳ “đói”. Trong y khoa, có “Định luật Q10”: Khi thân nhiệt tăng thêm 1 độ C, tốc độ chuyển hóa cơ bản sẽ tăng 2-3 lần.
Tế bào phải đốt năng lượng dự trữ nhanh gấp nhiều lần bình thường. Kết quả là chỉ sau một thời gian ngắn, nguồn nhiên liệu cạn kiệt, dẫn đến tình trạng bủn rủn và mệt mỏi. Như vậy khi sốt hoặc vận động nặng cơ thể lúc này rơi vào trạng thái tế bào vừa bị “vắt kiệt” nước vừa bị “đốt sạch” năng lượng.
Khi sốt, cơ thể rơi vào tình trạng bủn rủn và mệt mỏi (Ảnh: Vecteezy).
Vì vậy, nếu chỉ sử dụng nước lọc thông thường vốn không có điện giải để dẫn nước, cũng không có năng lượng để bù đắp thì chúng ta đang bỏ mặc tế bào tự xoay sở. Để giải quyết cùng lúc hai nhu cầu này, tôi thường khuyên áp dụng chiến thuật “bù dịch đa tầng”.
Vậy cơ chế "bù dịch đa tầng" mà bác sĩ thường nhắc tới để giải quyết tình trạng này là gì?
- Để hồi sức cho tế bào, không thể chỉ đổ nước vào là xong mà cần một quy trình 3 tầng: cấp nước - tái tạo năng lượng - giữ nước.
Tầng 1 (Cấp nước nhanh chóng): Tận dụng cơ chế vận chuyển natri, đường tại ruột non. Khi có sự phối hợp đúng tỷ lệ giữa natri và glucose, ruột non hoạt động như một máy bơm áp suất cao, đẩy nước xuyên qua niêm mạc ruột vào máu nhanh gấp nhiều lần so với nước lọc thông thường.
Tầng 2 (Tái tạo năng lượng): Sốt làm tốc độ chuyển hóa tăng. Cơ thể lúc này cực kỳ đói năng lượng. Vì vậy cần được bổ sung năng lượng kịp thời.
Tầng 3 (Ổn định giữ nước tế bào): Sử dụng các vi chất như kẽm để ổn định màng tế bào, giúp tế bào "ngậm" nước bền vững hơn và tăng cường hệ miễn dịch.
Nước dừa giúp giải khát nhanh trong các trường hợp mất nước nhẹ (Ảnh: Vecteezy).
Bác sĩ có lời khuyên nào khi lựa chọn giải pháp bù nước hàng ngày khi sốt,vận động?
- Để bù nước hiệu quả khi sốt hoặc vận động, có thể linh hoạt lựa chọn các giải pháp phù hợp với tình trạng cơ thể.
Trong các trường hợp mất nước nhẹ, dùng nước điện giải tự nhiên (như nước dừa hoặc trái cây ít đường) chứa sẵn khoáng chất, giúp giải khát và làm mát nhanh.
Sử dụng các sản phẩm bù nước điện giải có nồng độ điện giải phù hợp, công thức được bổ sung thêm vitamin và kẽm giúp bù nước nhanh, cung cấp năng lượng và hỗ trợ miễn dịch. Hãy bù nước ngay khi bắt đầu sốt hoặc tập luyện.
Với các trường hợp mất nước nặng, mất nước do bệnh lý, tiêu chảy cấp… cần tuân thủ tuyệt đối chỉ dẫn của cán bộ y tế.
